Naučna istraživanja

III. Historijski osvrt na nastanak genocida kao autonomne vrste zločina

S A D R Ž A J

 

I.              Uvodni dio.......................................................................................................... 3                                                                                                                                                

II.             Metodološki pristup............................................................................................ 6                                                                                                                                                                                                                                  

 1. Predmet istraživanja............................................................................ 6                                                                                            

        2. Ciljevi istraživanja.............................................................................. 9                                                                                              

       3. Hipoteza............................................................................................ 11                                                                                                                                                               

                  4. Metode istraživanja............................................................................12                                                                                          

                                                                                                                                                                                                                            

III.            Historijski osvrt na nastanak genocida kao autonomne vrste zločina.............. 15

 

IV.           O genocidu........................................................................................................ 18

                                                                                                                                 

                  1.  Pravno definisanje pojma genocid.................................................. 18                                                                          

                   2.  Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocid.............. 20                                    

2.1 Radnja izvršenja....................................................................... 21                                                                                                    

2.2 Zahtjev namjere izvršioca......................................................... 24                                                                                   2.3 Definisanje grupe.......................................................................25                                                                                                 

               2.4 Neefikasnost procesuiranja izvršioca genocida.........................27                                              

2.5 Zapostavljanje žrtve.................................................................. 27                                                                                            

 

                    3. Genocid i ostala krivična djela protiv čovječnosti i vrijednosti  

                         zaštićenih međunarodnim pravom.................................................28

                    4. Genocid i etničko čišćenje............................................................. 30                                                                                         

                     5. Elementi genocida..........................................................................33                                                                                                     

5.1 Objektivni elementi genocida................................................. 33                                                                           

5.2 Subjektivni element.................................................................37                                                                                            

                    6. Etape razvoja genocida.................................................................. 41                                                                                             

 

            V.  Kriminogeni faktori genocida................................................................................ 43                                                                                                  

1.            Okruženje i geografski položaj.................................................. 43

2.            Religija i genocid....................................................................... 46

3.            Elita-mitomanija-ideologija i genocid........................................48

4.   Mediji i genocid......................................................................... 53

               5.  Pasivan odnos međunarodne zajednice prema Bosni i 

                     Hercegovini............................................................................... 56

 

           VI.    Genocid u Srebrenici........................................................................................... 61                                                                                                           

 

              1. Transport žena,djece-raseljavanje ili genocid.............................. 65                                               

              2. Negiranje ili poricanje genocida.................................................. 70                                                                     

 

             VII. Osnivanje i značaj Ad-Hoc Tribunala za bivšu Jugoslaviju i Ruandu................ 73                             

1.            Odgovor međunarodne zajednice za izvršenje zločina 

       genocid................................................................................................... 73                

2.   Implementacijsko zakonodavstvo Bosne i Hercegovine......................... 75                            

 3.  Statistički podaci Suda Bosne i Hercegovine u vezi

       krivičnog djela  genocid.......................................................................... 79                                                                                                               

4.            Utvrđeno stanje i perspektive međunarodnog pravosuđa

       sa osvrtom na utvrđivanje krivičnog djela poricanja ili 

       negiranja genocida.................................................................................. 81

                                                                        

              VIII. Odgovornost pojedinca i države za zločin genocida......................................... 83                                                      

1.            Međunarodna odgovornost države za zločin genocida............................ 84                              

2.            Odgovornost pojedinca za zločin genocida............................................. 87                                                   

 3.   Kritički osvrt na Presudu o primjeni Konvencije

 o genocidu iz 2007 godine...................................................................... 90                                                                              

 4.  Komandna odgovornost........................................................................... 93                                                                                   

  4.1. Historijski razvoj i nastanak komandne

                            odgovornosti..................................................................................... 93                  

 4.2. Komandna odgovornost u praksi međunarodnog  

        pravosuđa....................................................................................... 95    

 

                  IX. Krivične sankcije i genocid.............................................................................. 99                                                                                                 

               1. Pojam krivičnih sankcija........................................................................... 99                                                                          

               2. Vrste krivičnih sankcija.......................................................................... 100                                                                            

  3. Nezastarivost međunarodnih krivičnih djela......................................... 101                                     

 

Zaključci............................................................................................................... 104

                                                                                                                                                                                                                                          

Korištena literatura............................................................................................... 106                                                                                                                                                                                                                      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I.              UVODNI DIO 

 

Ukupna dešavanja devedesetih godina koja su rezultirala dramatičnim raspadom bivše SFRJ i osamostaljivanjem njenih bivših republika kao samostalnih država (izuzev Crne Gore koja je naknadno stekla nezavisnost, kao i Kosova koje je u bivšoj državi imalo status autonomne pokrajine), u konačnici su za posljedicu imala teška kršenja međunarodnih standarda ljudskog ponašanja koja su dostigla prag kada postaju međunarodni zločini. Raspadom bivše države, najbrojnija i najintenzivnija teška kršenja međunarodnih standarda ljudskog ponašanja i djelovanja, prema svim pravno relevantnim pokazateljima domaćih i međunarodnih institucija i organizacija, evidentirana su od 1992. do 1995. godine u Bosni i Hercegovini. Područje Bosne i Hercegovine je u tom periodu postalo poprište ratnih dejstava manjeg ili većeg intenziteta, ovisno o vremenskim periodima koji se posmatraju, koja se generalno mogu okarakterisati kršenjem pravila i principa sadržanih u međunarodnim ugovorima, konvencijama i rezolucijama iz oblasti međunarodnog ratnog i humanitarnog prava. 

Na meti ratnih razaranja i dejstava našli su se civilno stanovništvo - cjelokupno neboračko stanovništvo, ranjenici i bolesnici, uključujući sanitetsko i vjersko osoblje, ratni zarobljenici i na kraju nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa i to Bošnjaci-muslimani u Srebrenici, zaštićenoj zoni UN-a. Dakle, došlo je do teških kršenja čovječnosti  s jedne strane, koje obuhvata osnovna ljudska dobra kao što su: život, tjelesni integritet čovjeka, dostojanstvo ličnosti, osnovna ljudska prava i slobode i s druge strane međunarodnog prava.

 Pod međunarodnim pravom treba shvatiti poštivanje pravila u odnosima među državama kao ravnopravnim članicama međunarodne zajednice, o rešavanju sporova i sukoba interesa miroljubivim sredstvima u cilju izbegavanja rata i očuvanja mira i bezbednosti čovečanstva .

Pored naprijed navedenog, u ovom periodu evidentna su razaranja materijalnih dobara i to u prvom redu civilnih objekata koji su potpuno ili djelimično uništeni ili oštećeni (bolnice, škole, vjerski objekti, mostovi, spomenici kulture itd). Uslijed ratnih dejstava pojedini gradovi i područja bili su u potpunoj opsadi, izloženi svakodnevnom granatiranju, kao što su glavni grad BiH Sarajevo, zatim Goražde, Bihać, Srebrenica i Žepa. Onemogućena je čak i dostava hrane, lijekova i sanitetske opreme i sredstava, što je dovodilo u pitanje biološki opstanak i egzistenciju ljudi na spomenutom području. Potpuno ili djelimično su uništeni mnogi značajni infrastrukturni objekti u oblasti saobraćaja i veza, industrijski objekti itd. Od razaranja nisu pošteđeni ni obrazovni, kulturni, naučni i sportski objekti. Posljedica dramatičnih i stravičnih događaja jesu nasilne migracije stanovništva po osnovu nacionalne i vjerske pripadnosti u cijeloj zemlji, pogotovo u istočnim dijelovima, tako da je veliki broj stanovništva (Bošnjaka-muslimana) sa ovog područja našao utočište u centralnim dijelovima te su uslijed operacije etničkog čišćenja stotine hiljada ljudi ostale bez krova nad glavom i u konačnici je to rezultiralo promjenom nacionalne strukture Podrinja i drugih dijelova BiH. Određeni broj zatočenih lica evidentiran je kao nestala lica za kojima se i danas traga. Nasilne migracije su evidentne i u drugim dijelovima zemlje u promatranom periodu, manjeg ili većeg intenziteta, ovisno od sigurnosne situacije i drugih okolnosti koje su uticale na osjećaj sigurnosti kod građana. Pronalaženje masovnih grobnica, ekshumacije i identifikacije posmrtnih ostataka te krivično gonjenje i sankcionisanje odgovornih za međunarodne zločine u postratnom periodu predstavlja minimum minimuma ljudske satisfakcije i smiraj za porodice nastradalih.  

Eklatantan primjer zločina nad zločinima u BiH jeste ubijanje između sedam i osam hiljada zarobljenih muslimanskih muškaraca i dječaka u Srebrenici i pored činjenice da je Savjet bezbjednosti 16. aprila 1993. reagovao na način da je usvojio rezoluciju kojom je proglasio da sve strane i drugi Srebrenicu i njenu okolinu trebaju smatrati zaštićenom zonom koja se ne smije oružano napadati niti izlagati nekom drugom neprijateljskom činu.

                Riječ je o počinjenom genocidu u Srebrenici, najvećem masakru u Evropi nakon II svjetskog rata.

Stoga, govoriti o osnovnim pravima i slobodama građana uopšte u ovom periodu na bilo kojemm dijelu BiH je u potpunosti apsurdno, imajući u vidu naprijed navedene činjenice i okolnosti. Na kraju XX stoljeća bila je više nego očita nemoć međunarodne zajednice u kontekstu preduzimanja odgovarajućih i konkretnih aktivnosti usmjernih na sprečavanje kršenja međunarodnih standarda ljudskog ponašanja u BiH, što je opravdano izazvalo zabrinutost, strah, očaj i razočarenje građana BiH.

Jedno do uočljivih obeležja današnje međunarodne zajednice, pak, jeste neuspeh kolektivnih tela da izvrše svoju funkciju sprečavanja i kažnjavanja rasprostranjenih i teških kršenja ljudskih prava, kršenja koja su prerasla u međunarodne zločine .

Termin genocid je u svakodnevnoj jezičkoj upotrebi ljudi, koji predstavlja najozbiljniji zločin, odnosno zločin nad zločinima kako se često naziva u literaturi s uticajem na cijelu međunarodnu zajednicu i često se u manjoj ili većoj mjeri eksploatiše i nalazi u fokusu interesovanja domaće i međunarodne javnosti.

Međunarodnopravni osnov postojanja ovog krivičnog djela nalazi se u Konvenciji Ujedinjenih nacija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida, koju je usvojila Generalna skupština Ujedinjenih nacija Rezolucijom broj 260 A (III) od 9. decembra 1948. godine.  

S druge strane, istovremeno je i predmet proučavanja raznih naučnih disciplina, prije svega pravnih (međunarodno krivično pravo, krivično materijalno pravo, krivično procesno pravo i dr. grane prava), a zatim i drugih vanpravnih naučnih disciplina (kriminologije, sociologije, psihologije, historije i dr). Različiti naučni pristupi, prvenstveno pravnih nauka, ovom pojmu svakako za cilj imaju pronaći odgovore na krucijalna pitanja koja se neposredno ili posredno odnose na zločin genocida, kao što su definiranje pojma genocida, prije svega, zatim određivanje objektivnih i subjektivnih elemenata zločina, pitanja koja se tiču odgovornosti pojedinca (individualna odgovornost) i s druge strane odgovornost država, nadležnost sudova, međunarodne sankcije koje preduzimaju države, odnosno odgovore međunarodne zajednice na zvjerstva uopšte i mnoga druga pitanja. Također, postoje brojni pravni dokumenti (zakoni, statuti, konvencije i dr), zatim  knjige, udžbenici, studije, stručni i novinski članci koji obrađuju navedena pitanja u nastojanju da pronađu naučno prihvatljive odgovore na ova veoma kompleksna pitanja kao i da pronađu najoptimalnija rješenja - međunarodnopravne mehanizme zaštite, odnosno prevencije u budućem periodu  u kontekstu planetarne borbe čovječanstva protiv ovog zločina.

Evidentna je i aktivnost intelektualne elite uopšte u vezi sa navedenim, tako da su pitanja u vezi sa zločinima genocida u središtu interesovanja međunarodnih konferencija koje okupljaju eminentne naučne radnike, stručnjake raznih profila čiji su učešće i doprinos u naučnom smislu izuzetno vrijedni, kao i brojna empirijska istraživanja. Svakako treba uzeti u obzir činjenicu da je međunarodno krivično pravo relativno nova grana prava, i kao takvo u sebi sadrži određene karakteristike i odlike i anglosaksonskog i evropsko-kontinentalnog pravnog sistema, što u određenim konkretnim situacijama dovodi do različitih tumačenja određenih pravnih instituta koja ponekad dovode čak do dijametralno suprotnih pravnih stajališta, određenih nesuglasica i nejasnoća itd.

II.             METODOLOŠKI PRISTUP

 

1. Predmet istraživanja

 

Znanstveno istraživanje počinje problemima, čiji odgovori na konkretna pitanja, odnosno određena rješenja postaju svijet nauke, ali ti odgovori ili rješenja nisu konačni, s obzirom na otvorenost nauke uopšte prema novim idejama, iskustvima itd. Predmet istraživanja ovog rada jeste genocid u Bosni i Hercegovini 1992-1995. godine, sa posebnim osvrtom na praksu međunarodnog pravosuđa.

Teorija i praksa je prihvatila da je samim izborom teme već načelno određen predmet rada i formulisan problem. 

Tema rada je izuzetno značajna i u teorijskom i u praktičnom kontekstu, s obzirom na to da se odnosi na problem od interesa i koristi kako za područje Bosne i Hercegovine i zemlje iz neposrednog okruženja, prvenstveno Srbiju, Hrvatsku i Crnu Goru, tako i za širu društvenu zajednicu. Za polazište se svagda uzima ono što je u određenoj oblasti već definirano, kao fundamentalni nalaz ili primijenjeni aspekti ili pristupi istraživanju određenih fenomena.

U tom kontekstu se onda mora imati na umu da se sva istraživanja samo jedna na druga nastavljaju i međusobno se uvjetuju, i sadržajno i metodološki, i da u bilo kojoj konkretnoj istraživačkoj praksi nema nekih čistih početaka. 

U tom kontekstu potrebno je naglasiti da genocid u Bosni i Hercegovini nije u potpunosti istražen, ukoliko za polazište uzmemo opštepoznatu činjenicu da određeni krivični postupci pred Haškim tribunalom za bivšu Jugoslaviju i Sudom Bosne i Hercegovine još nisu okončani, a neki nisu ni započeli. To direktno uslovljava ograničenost metodološkog okvira predmeta istaživanja, što je sasvim opravdano.

Nesagledive posljedice koje su i danas evidentne direktno ukazuju da je svaki naučni  pokušaj istraživanja ove teme svrsishodan i opravdan.

Nije pretjerano reći da za sav napredak i preobražaj, materijalni i duhovni, čovječanstvo ima da zahvali u prvom redu nauci, naučnom stvaralaštvu i istraživanju, kao i da bez razvijene nauke ne može biti ni napretka ni blagostanja jedne zemlje i naroda u pravom smislu riječi. 

Ova konstatacija u prvom redu se odnosi na istraživanje zločina genocida, uvažavajući činjenicu da se radi o problemu koji se neposredno tiče svakog čovjeka, čiji je interes vladavina prava, poštivanje osnovnih ljudskih prava i sloboda, odnosno mir i stabilnost uopšte.

Evidentna su nastojanja da se na širem međunarodnom planu pronađu odgovarajući odgovori na međunarodne zločine uopšte, a posebno da se na svakom dijelu planete obezbijedi najviši nivo zaštite ljudskih dobara, odnosno u prvom redu da se spriječi kršenje osnovnih ljudskih prava i sloboda koja dovode, odnosno prerastaju u međunarodne zločine. U tom kontekstu nameće se realna potreba da se detektuju i identifikuju određeni nedostaci kada je u pitanju hitno i efikasno djelovanje usmjereno na zaustavljanje svih ljudskih ponašanja koja mogu prerasti u ozbiljnu prijetnju miru ili narušavanju mira na bilo kojem prostoru, a pogotovo ona najekstremnija destruktivna ljudska ponašanja (djelovanja) kada je u pitanju zločin genocida.

Također, nameće se i nephodnost elaboriranja, analize i obrade opštih instituta međunarodnog krivičnog prava u vezi sa zločinom genocida, počev od historijskog porijekla i nastanka zločina genocida kao autonomne vrste zločina, definisanja, odnosno normativnog određenja, opšti pojam međunarodnog krivičnog djela, objektivni i subjektivni elementi zločina genocid, pitanja krivične odgovornosti, razvoj i značaj međunarodnog krivičnog pravosuđa i na kraju krivične sankcije kao odgovor na zločin genocida.

Postojanje krivičnog djela pretpostavlja postojanje posljedice, jer bez posljedice nema protivpravnog djela, koje kao takvo predstavlja i određenu opasnost za neku društvenu zajednicu, pa samim tim nema ni krivičnog djela.

Svakako da događaji koji su imali nesagledive posljedice, prije svega od 1992. do 1995. godine u BiH, kao i drugi događaji u Somaliji, Sijera Leoneu, Etiopiji i Eritreji, Indoneziji, Bliskom istoku i dr. ukazuju na realnu potrebu sagledavanja primjene Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju genocida iz 1948. u svim njenim segmentima u nacionalnom zakonodavstvu BiH.

Izbor teme genocid u BiH u periodu 1992-1995. godina s posebnim osvrtom na praksu međunarodnog pravosuđa jeste želja da se utvrdi i objasni uloga i značaj spomenute konvencije i njeno inkorporiranje u nacionalno krivično zakonodavstvo BiH, kao i njena konkretna primjena. S tim u vezi, bitno je naglasiti da se član II Ustava BiH odnosi  na ljudska prava i fundamentalne slobode, u kojem se navodi: Bosna i Hercegovina i oba entiteta će osigurati najveći nivo međunarodno priznatih ljudskih prava i fundamentalnih sloboda.

Također, u Ustavu BiH u članu II - Ljudska prava - pod tačkom 2 utvrđeni su međunarodni standardi i propisano je da će se Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda direktno primjenjivati i imati prioritet nad svim ostalim zakonima, što je i evidentno u praktičnom smislu. 

 U Aneksu I Ustava BiH navode se dodatni sporazumi o ljudskim pravima koji će se primjenjivati u BiH i isti obuhvata, pored ostalih, i Konvenciju o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948. 

Naprijed navedena činjenica svakako ohrabruje, jer s jedne strane obavezuje na dosljednu primjenu konvencije u praksi, odnosno predstavlja najviši ustavnopravni mehanizam zaštite građana, dok s druge strane postoje jasna, precizna i nedvosmislena volja i interes da se određena ponašanja koja mogu prerasti u zločin genocida na vrijeme identifikuju i spriječe. Zločin, uopšte, nemoguće je u potpunosti iskorijeniti, ali ga je moguće pravnim (zakonskim) sredstvima spriječiti ukoliko se na vrijeme prepoznaju faktori koji mogu dovesti do nastanka ove pojave.

 

 

 

 

2.            Ciljevi istraživanja

 

Ciljevi istraživanja su uslovljeni predmetom istraživanja i determinisani su nivoom prethodnog naučnog saznanja o predmetu istraživanja. Izbor i obrada teme „Genocid u Bosni i Hercegovini 1992-1995. godine sa posebnim osvrtom na praksu međunarodnog pravosuđa“ treba da ostvari naučni (opšteteorijski) i praktični (operacionalni) cilj. Ovi ciljevi će se postići analizom:

1)            pojma genocid

2)            objektivnih i subjektivnih elemenata

3)            zločina genocida u krivičnom zakonodavstvu Bosne i Hercegovine - normativno određenje

4)            domaćeg i međunarodnog krivičnog pravosuđa

5)            Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948. godine

6)            kriminogene faktore genocida

7)            individualna krivična odgovornost i odgovornost države

8)            presuda o primjeni Konvencije iz 2007. godine

9)            krivične sankcije

10)          praksa međunarodnog pravosuđa

Iz naprijed navedenog objasnit će se suština zločina genocida u BiH, kao i praksa međunarodnog pravosuđa, čime se postiže u konačnici i naučni i praktični cilj rada. Termin genocid se istovremeno upotrebljava i zloupotrebljava, ovisno od konteksta u kojem se spominje i eksploatiše, stoga će se navedeni termin u ovom radu upotrebljavati i to isključivo kao pravni pojam. To podrazumijeva da će se eksploatisati pravno relevantne činjenice i okolnosti lišene svih subjektivnosti, pretpostavki, ideoloških i drugih predrasuda koje se odnose na zločin genocida. Međutim, potrebno je naglasiti da se zločin genocida vrlo često spominje u kontekstu određenih političkih i ideoloških koncepcija, čime se zanemaruju načela nauke (objektivnost, provjerljivost rezultata i dr.) te se na taj način ovaj termin zloupotrebljava. Međunarodni zločini uopšte, a posebno zločin genocida u naučnom kontekstu istraživanja, imaju prvorazredan značaj ne samo u Bosni Hercegovini već i u svijetu. Borba protiv međunarodnog zločina genocida je planetarna obaveza šire međunarodne zajednice.

Jedna od važnijih razlika između unutrašnjeg i međunarodnog prava jeste uopšte slabija prisilnost i česta odsutnost sankcije u međunarodnopravnim odnosima - zbog čega se ponekad, ali zacijelo neopravdano, izražavaju dvojbe u pogledu pravne naravi međunarodnih normi.

U međunarodnopravnim odnosima vrlo često se poseže za mjerama ekonomskog karaktera, kao što je embargo i slične mjere, koje rijetko poluče željeni efekt. Prisilnost i primjena sankacija se upotrebljavaju kao krajnji mehanizmi zaštite.

Događaji u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. pogotovo genocid u Srebrenici u toku 1995. godine, nedvosmisleno ukazuju na potrebu pronalaženja efikasnih mehanizama zaštite u prvom redu čovjeka. Nijemo posmatranje stravičnih događaja sa nesagledivim posljedicama, bez preduzimanja efikasnih mjera i radnji od međunarodne zajednice kao i neuspjeli pokušaji da se zaustave teška kršenja ljudskih prava u periodu 1992-1995. godina govore da nije dovoljno samo proklamovati osnovna ljudska prava kroz razne instrumente zaštite, već da se i u praktičnom pogledu moraju preduzeti konkretni koraci u cilju sprečavanja eventualnih budućih ljudskih destruktivnih djelovanja koja se mogu okarakterisati kao međunarodni zločini. Akcent je na pravovremenom djelovanju nadležnih domaćih i međunarodnih institucija, koje podrazumijeva preduzimanje primjerenih mjera i radnji kako bi se eventualna teška kršenja međunarodnih standarda ljudskog ponašanja preduprijedila, odnosno spriječila. Najčešće dolazi do reakcije, kako domaće tako i međunarodne zajednice, kada posljedice nastupe. Obično, reakcije nakon nastupanja posljedica su neefikasne, što je evidentno i u Bosni i Hercegovini u promatranom periodu, kao i u drugim područjima u svijetu koja su u proteklom periodu bila poprišta ratnih dejstava. Proaktivno djelovanje svih subjekata koji mogu na neposredan ili posredan način dati doprinos u blagovremenom sprečavanju ljudskih ponašanja koja će ili mogu prerasti u međunarodni zločin je nužnost. Posljedice međunarodnih zločina su ogromne, brutalne, stravične, nesagledive i što je zabrinjavajuće, imaju dugoročan efekt na društvenu zajednicu u svim segmentima, pogotovo na populaciju ili dio populacije koja je neposredno ugrožena. Pri tome treba uzeti u obzir specifične okonosti koje pogoduju nastanku ovakvih ljudskih ponašanja kao što su raspad bivše SFRJ, želja za nadmoći, nagli porast i izliv nacionalističkih osjećaja na relaciji drugi - drugačiji, okruženje i geografski položaj, uticaj religije, ideologije i medija, odnos međunarodne zajednice i druge okolnosti koje su, pak, s druge strane, predmet proučavanja drugih naučnih disciplina.

 

3.            Hipoteza

 

Shodno izboru teme rada, odnosno predmetu istraživanja, generalna (opšta) hipoteza glasi: 

Da li je nepropisivanje poricanja ili negiranja genocida kao posebnog krivičnog djela u normativno-pravnom smislu u krivičnom zakonodavstvu bivše SFRJ, a samim tim i u krivičnom zakonodavstvu BiH, u grupi krivična djela protiv čovječnosti i vrijednosti zaštićenih međunarodnim pravom, u skladu sa zakonskom procedurom uticalo na nastanak zločina genocid na području Bosne i Hercegovine u promatranom periodu.

Opšta tendencija je da se jasno i konkretno ukaže da zločin genocida zavređuje posebnu pažnju te da svako poricanje ili negiranje genocida predstavlja s jedne strane potencijalnu opasnost za sve građane, dok s druge strane predstavlja nepoštivanje pravosnažnih i konačnih presuda Haškog tribunala. U radu će se posebno obraditi presude Haškog tribunala generalu VRS-a Radislavu Krstiću, koji je 1998. godine optužen za genocid, zločin protiv humanosti i ratne zločine, kao i presuda o primjeni Konvencije o genocidu iz 2007. godine povodom tužbe Bosne i Hercegovine protiv Srbije i C. Gore

Prva pomoćna hipoteza glasi: Konačna i pravosnažna presuda generalu VRS-a Radislavu Krstiću za saučesništvo u genocidu u Srebrenici jula 1995. godine, kao i presuda o primjeni Konvencije o genocidu iz 2007. godine nedvosmisleno potvrđuju genocid nad bošnjačko-muslimanskim stanovništvom, koji je geografski i vremenski ograničen na područje Srebrenice.

 

Druga pomoćna hipoteza glasi: Međunarodno priznate i prihvaćene instrumente i mehanizme zaštite ljudskih prava i sloboda svih građana implementirati u praksi  sa posebnim akcentom na zaštitu spomenutih prava građana koji žive, bivstvuju, egzistiraju u onim područjima države, čija je brojnost u odnosu na druge etničke, nacionalne, vjerske ili religiozne pripadnosti znatno manja.

Treća pomoćna hipoteza glasi: Svaki način poricanja ili negiranja genocida u Srebrenici nužno je blagovremeno prepoznati, identifikovati počinioce.

Četvrta hipoteza glasi: Nepropisivanje poricanja ili negiranja genocida u budućem periodu omogućava medijsko, političko, ideološko, religijsko, vjersko ili bilo koje drugo manipulisanje i zloupotrebu činjenica i okolnosti koje se odnose na zločin genocida.

                                                         

4.            Metode istraživanja

 

           Primjena metoda istraživanja omogućila je planski postupak istraživanja zločina genocid u kontekstu ostvarivanja postavljenih ciljeva istraživanja.

Stoga je bitno naglasiti da su se u ovom radu koristile isključivo znanstvene metode i to kako slijedi:

1)            Historijsko-pravni metod

Ovim metodom je ostvaren uvid u porijeklo, odnosno nastanak i razvoj genocida kao autonomne vrste zločina, te osvrnuti se na nastanak, pravno formulisanje pojma, uvažavajući određene historijske činjenice i okolnosti koje su imale dominantan uticaj, odnosno na određen način prethodile i uslovile nastanku samostalnog međunarodnog krivičnog djela. Također, obuhvatit će se i mogući uzroci, prije svega bitni događaji koje možemo prihvatiti kao odlučujuće u kontekstu konstituisanja zločina kojeg je osudilo cijelo čovječanstvo. S tim u vezi, ostvarit će se i osvrt na donošenje, odnosno usvajanje Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948. godine, koja predstavlja ekvivalentan odgovor na počinjene međunarodne zločine u Drugom svjetskom ratu pod okriljem fašizma.

2)            Pozitivno-pravni metod

Koristeći ovaj metod, prezentovano je normativno određenje zločina genocid u pozitivnom pravu Bosne i Hercegovine, kao i zemalja u okruženju, prije svega Srbiji, Crnoj Gori, Hrvatskoj. Ostvaren je uvid u relevantne  međunarodnopravne akte (dokumente) kao što su Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948. godine (pozitivne i negativne karakteristike), Statut stalnog međunarodnog krivičnog suda (Rimski statut), statuti ad hoc tribunala za bivšu Jugoslaviju i Ruandu. Također, posebnu pažnju zavređuje i sudska praksa međunarodnog pravosuđa, te su obuhvaćene i pojedine presude, odnosno predmeti, a u vezi sa neposrednom primjenom odredaba naprijed navedene konvencije o genocidu u konkretnim pojedinačnim slučajevima.

3)            Deskriptivno-komparativni metod

Deskriptivno-komparativnim metodom je omogućeno opisivanje zločina genocid i njegovo poređenje u međunarodnon krivičnom pravosuđu i nacionalnim krivičnim zakonodavstvima. Prije svega, komparacija je od koristi kada je u pitanju određenje zločina genocida u krivičnom zakonu Bosne i Hercegovine i zemalja u okruženju u odnosu na međunarodne standarde. Detaljno će se se opisati i elementi zločina genocid u međunarodnim aktima i u nacionalnom krivičnom zakonodavstvu Bosne i Hercegovine te pokušati opisati i naglasiti zajedničke karakteristike krivičnih djela protiv čovječnosti i vrijednosti zaštićenih međunarodnim pravom. 

4)            Pojmovna analiza

S obzirom na to da je zločin genocida autonomna vrsta zločina, izvršena je neophodna analiza pojedinih pojmova koji se koriste u našem zakonodavstvu kako bi se izbjegle određene nejasnoće i određene sporna i dovoljno nerazjašnjena pitanja kao što su direktni umišljaj, odnosno poseban umišljaj (dolus specijalis), tj. shvatanje i određenje namjere kao subjektivnog elementa, definisanje zaštićene grupe, kvalitativni i kvantitativni aspekt zločina genocid, shvatanje i određenje radnje izvršenja i dr.

5)            Analiza sadržaja

Analiza sadržaja kao metod eksploatisana je da se analiziraju konkretne sudske presude i optužnice po osnovu genocida, s obzirom na to da je zločin genocida svoju punu afirmaciju u praktičnom smislu stekao u optužnicama i presudama ad hoc tribunala za bivšu Jugoslaviju i Ruandu. Također, značajno je istaći pojedina stajališta, a koja se tiču shvatanja i određivanja objektivnih i subjektivnih elemenata zločina genocida. Međunarodna praksa međunarodnih sudova (ICTY, ICTR, ICC) od krucijalnog je značaja kada je u pitanju zločin genocida, pogotovo kada je u pitanju kompleksnost dokazivanja u toku postupka i utvrđivanju istine.

 

 

6)            Kauzalna analiza

Ovim metodom, kao najsloženijim oblikom analize, utvrđena je uzročno-posljedična veze između elemenata (objektivni, subjektivni elemeti) zločina genocid kao posljedice u krivičnopravnom značenju  u odnosu na uzroke nastanaka koji direkno ili indirektno pogoduju i utiču na počinjenje genocida. Kompleksnost primjene ovog metoda je u tome što zahtijeva diferencijaciju zločina genocid s pravnog aspekta u odnosu na druga međunarodna krivična djela ratni zločin i zločin protiv čovječnosti.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

III.            HISTORIJSKI OSVRT NA NASTANAK GENOCIDA KAO AUTONOMNE VRSTE ZLOČINA

 

 Na nastanak, pravno formulisanje zločina genocid i uvođenje u međunarodno krivično zakonodavstvo kao posebnog djela, odnosno priznavanje kao zločina međunarodnog krivičnog prava znatno su uticali događaji iz Drugog svjetskog rata koje su karakterisali brutalnost, okrutnost, nehumanost i druga nečovječna i anticivilizacijska postupanja pod pokroviteljstvom fašizma, naročito u istrebljivanju određenih skupina. Pored određenih sličnosti zločina genocid sa drugim krivičnim djelima protiv čovječnosti i međunarodnog prava, postoje i razlike koje odvajaju ovo krivično djelo kao autonomnu vrstu zločina.

Iako je genocid kao društvena pojava poznat od kada egzistira ljudski rod, kao krivično djelo u međunarodnom krivičnom pravu pojavljuje se 1948. godine. Termin genocid je nastao prije donošenja Konvencije o genocidu, odnosno 1944. godine. Osmislio ga je poljski teoretičar Rafael Lemkin koji je to učinio na način da je grčku riječ genos (rod, pleme) i latinsku riječ occidere (ubiti) spojio u jednu i napravio novi termin - genocid. Postoji saglasnost i opšteusvojeno mišljenje u pravnoj literaturi, prije svega u udžbenicima međunarodnog krivičnog prava kao i pojedinačnim presudama Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju, da se radi o najtežem međunarodnom krivičnom djelu.

Genocid se ne spominje kao posebno krivično djelo u normativnom smislu sve do 1948. godine, već je do tada bio prvo predviđen kao podvrsta zločina protiv čovječnosti.

 Međutim, o genocidu se raspravljalo u nekoliko drugih prilika: naročito u slučaju Hess (Hoess), o kojem je 1948. godine odlučivao jedan sud u Poljskoj i u slučaju Grajfelt i drugi (Grefelt and others), o kojem je iste te godine odlučivao Vojni tribunal u Nirnbergu.

 Dok su zločini protiv mira i ratni zločini bili uglavnom već predviđeni i u haškim (1907) i u ženevskim konvencijama (1929), dotle su zločini protiv čovječnosti bili prvi put predviđeni kao međunarodni delikti tek Statutom i presudom Nirnberškog suda.

Određujući zločine protiv čovečnosti, Statut je dao elemente jednog posebnog zločina, koji je u optužnici Komiteta glavnih tužilaca prvi put nazvan genocidom i pobliže definisan kao „istrebljenje rasnih i nacionalnih grupa, protiv civilnog stanovništva izvesnih okupiranih oblasti, a u cilju da se unište određene rase i klase stanovništva i nacionalne, rasne ili religiozne grupe, naročito Jevreja, Poljaka, Cigana i drugih“. 

Stoga, proizilazi da je osnovna optužnica Komiteta glavnih tužilaca prvi zvanični međunarodni dokument u kojem se navodi termin genocid. Rezolucijom Generalne skuštine UN-a od 11. decembra 1946. godine usvojen je naziv genocid te je istom rezolucijom potvrđen kao zločin po međunarodnom pravu.

                Konačan rezultat navedenih aktivnosti jeste da je krivično djelo genocida utvrđeno  Konvencijom o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948. godine, koja je stupila na snagu 12. januara 1951. godine.

Tako je genocid kao međunarodni zločin pravno formulisan. Događaji iz II svjetskog rata su imali dominantan uticaj jer je genocid upravo pod plaštom nacizma i fašizma afirmisao se u počinjenju masovnih zločina.

 Nakon donošenja Konvencije, zločin genocida je dobio autonoman status i sadržinu te je tako postao zločin per se, sa specifičnim actus reus i mens rea u odnosu na zločin protiv čovječnosti. Prva presuda za zločin genocida bazirana na konvenciji UN-a o genocidu je donesena presudom protiv Jean-Paul Akayesua od Međunarodnog krivičnog tribunala za Ruandu 2. septembra 1998, ICTR-96-4-T.

 U kontekstu autonomnosti zločina genocida u odnosu na ostala međunarodna krivična djela u užem smislu, tj. u odnosu na zločin protiv čovječnosti i ratne zločine, pogotovo treba istaći subjektivnu komponentu - genocidnu namjeru kada je u pitanju ovo krivično djelo. U krivično zakonodavstvo bivše SFRJ krivično djelo genocida inkriminisano je u Krivični zakonik 1951. godine. Međutim, zabrinjava činjenica da navedenu konvenciju nije ratifikovao određen broj zemalja, što predstavlja limitirajući faktor u širem smislu. Naglašavati određene dileme i pitanja u vezi sa eventulnom mogućnosi i potrebom ranijeg donošenje spomenute konvencije, promatrano sa ove vremenske distance, nije produktivno niti svrsishodno.

                Posljedice događaja na prostoru bivše SFRJ i Ruande, koje su šokirale međunarodnu javnost, uticale su na osnivanje dvaju ad hoc tribunala, čija nadležnost, između ostalog, inkorporira i zločin genocida. Poslije usvajanja Rimskog statuta stalnog Međunarodnog krivičnog suda  u obliku međunarodne konvencije, koji je stupio na snagu 1. 6. 2002. godine, u značajnoj mjeri je porastao optimizam u pogledu afirmacije međunarodnog krivičnog prava i pored toga što je izvjesno da njegovim strankama neće postati SAD, Kina, Izrael i neke druge zemlje. Navedeni statut predstavlja određeni kompromis između evropsko-kontinentalnog  i anglosaksonskog pravnog sistema. 

                Krivično djelo genocid je u bitnom određen i inkriminisan u nacionalna krivična zakonodavstva Bosne i Hercegovine, kao i zemalja okruženja Srbije, Crne Gore, Hrvatske, na isti način kako je to učinjeno i u Konvenciji o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida.  Shodno naprijed navedenom, evidentna je činjenica da je međunarodno krivično pravo uopšte, u svom razvoju imalo uzlaznu putanju poslije Drugog svjetskog rata i da je tendencija afirmacije i razvoja ove grane prava i sada prisutna, bez obzira na određene kritike, različita mišljenja o pojedinim pitanjima i eventualne nedostatke koje je bi bilo korisno i neophodno u budućem periodu otkloniti, izmijeniti i slično.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

IV.           O GENOCIDU

 

1.            Pravno definisanje pojma genocid

 

Usvajanjem Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida 1948. godine, od Generalne skupštine Ujedinjenih nacija pravno je formulisan i ustanovljen zločin genocida. Navedena konvencija predstavlja polazište i ishodište, odnosno opći pravni osnov i okvir, kada je u pitanju definisanje, odnosno određenje pojma genocid. Donošenju ove konvencije prethodila je Rezolucija o zločinu genocida, u kojoj se, između ostalog, navodi da je genocid zločin po međunarodnom pravu koji se sastoji u uskraćivanju prava na opstanak čitavim ljudskim skupinama i koji civilizirani svijet osuđuje i čiji glavni počinitelji i njihovi saučesnici trebaju biti kažnjeni budući da je kažnjavanje takvih zločina stvar od međunarodnog interesa.

                Genocid (grč. Genos - pleme, narod + lat. Occidere - ubiti) kazneno je djelo protiv čovječnosti koje se sastoji u preduzimanju različitih radnji upravljenih na potpuno ili djelimično uništenje neke nacionalne, etničke, rasne ili vjerske skupine. 

 Iz naprijed navedenog evidentno je da se radi o krivičnom djelu koje svoj osnov ima u povredi određenih pravila međunarodnog prava, dok, s druge strane, istovremeno predstavlja i krivično djelo protiv čovječnosti.

Krivično djelo genocida je na istovjetan način određeno u Rimskom statutu međunarodnog krivičnog suda (član 6), statutu Međunarodnog tribunala za gonjenje lica odgovornih za ozbiljne povrede međunarodnog humanitarnog prava izvršene na teritoriji bivše Jugoslavije (član 4) kao i statutu Međunarodnog krivičnog tribunala za Ruandu (član 2). U članu 4. Statuta Haškog tribunala u potpunosti su preuzete odredbe II i III Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948. godine. U statutu stalnog Međunarodnog krivičnog suda, tj. u članu 5. određena je stvarna nadležnost ovog suda nad zločinima genocida. Dakle, međunarodni zločin genocid je u nadležnosti i Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju i Stalnog krivičnog suda u Hagu, koji primjenjuju ista materijalna pravila, s tim da ih Tribunal primjenjuje na pojedince za koje utvrdi individualnu krivičnu odgovornost za njegovo počinjenje, dok Sud na državu stranku Konvencije u slučaju tužbe druge države stranke da je Konvenciju prekršila.

Genocid se, s obzirom na njegov sadržaj, svojstvo pasivnog subjekta i pre svega subjektivnu komponentu-genocidnu (uništavačku) nameru kod učinioca, često označava kao zločin nad zločinima ili najteži, tzv. kapitalni zločin.

 Ovaj pojam označava ubijanje naroda ili narodoubistvo.

U teoriji se pod ovim izrazom podrazumeva ne samo ubijanje već uništenje na bilo koji način određene grupe koja čini jednu povezanu celinu na nacionalnoj, etničkoj, rasnoj ili verskoj osnovi. 

Međutim, ubijanje je potrebno shvatiti samo kao jedan od modaliteta ili načina potpunog ili djelimičnog uništenja članova neke od grupa koje su zaštićene Konvencijom o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocid.

Krivično delo genocida sastoji se u preduzimanju određenih radnji u cilju potpunog ili delimičnog uništenja neke nacionalne, etničke, rasne ili verske grupe kao takve.  

Iz naprijed navedenog evidentno je da genocid predstavlja najteži zločin protiv čovječnosti i vrijednosti zaštićenih međunarodnim pravom, s obzirom na to da se potpuno ili djelimično uništenje odnosi na pripadnike ili članove određene nacionalne, etničke, rasne ili vjerske grupe, a ne na čovjeka kao pojedinca.

Reformom krivičnog zakonodavstva u Bosni i Hercegovini 2003. godine krivično djelo genocida nije imalo nikakve promjene u novom krivičnom zakonu.

Krivično djelo je propisano članom 171. u okviru glave XVII - Krivična djela protiv čovječnosti i vrijednosti zaštićenih međunarodnim pravom, gdje se, između ostalog  navodi  „ko u cilju da potpuno ili djelimično istrijebi nacionalnu, etničku, rasnu ili vjersku skupinu ljudi...“,  što se u potpunosti podudara sa navedenim definicijama (bitni elementi) u kontekstu određivanja pojma zločina genocida.

 U Krivičnom zakonu BiH je usvojena objektivno-subjektivna definicija krivičnog djela, kojeg može izvršiti samo čovjek. Slična je situacija kada su u pitanju nacionalna krivična zakonodavstva Srbije , Crne Gore , Hrvatske , u kojima je isto tako u nacionalnim krivičnim zakonicima propisano krivično djelo genocida kao posebno krivično djelo. 

Propisivanje u nacionalnom zakonodavstvu da određena kršenja pravila međunarodnog prava predstavljaju krivično djelo je ispunjavanje međunarodnih obaveza Bosne i Hercegovine prema međunarodnim konvencijama koje je preuzela i ratifikovala, a u nekim slučajevima i direktna ustavna obaveza.

Naime, prema Aneksu I Ustava BiH, u dodatni sporazum o ljudskim pravima koji će se primenjivati u Bosni i Hercegovini uvrštene su i Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida (Njujork, 9. decembar 1948. godine) kao i Ženevske konvencije o zaštiti žrtava rata I-IV (12. avgust 1949. godine) sa dopunskim protokolima I-II (8. jun 1977. godine).

Međutim, potrebno je da se mehanizmi zaštite ljudskih prava i sloboda proklamovani u Ustavu BiH dosljedno primjenjuju u praktičnom smislu. To je garant da se na vrijeme prepoznaju ponašanja koja mogu prerasti u zločin genocida na bilo kojem dijelu BiH, te da se preduzmu odgovarajuće mjere i radnje od nadležnih subjekata.

 

2.            Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida

 

Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida ima presudan značaj kada je u pitanju autonomnost genocida kao posebnog krivičnog djela u međunarodnom krivičnom zakonodavstvu, kao i unutrašnjim nacionalnim zakonodavstvima država koje su propisale ovo krivično djelo. Međutim, i pored pohvalnih osobina navedene konvencije, evidentne su i određene kritike u teoriji i praksi. Događaji na prostorima bivše SFRJ, prvenstveno na teritoriji Bosne i Hercegovine, zatim Ruande, ukazuju na potrebu kritičkog osvrta na Konvenciju o genocidu.

       Pozitivne karakteristike Konvencije:

1.            daje valjanu definiciju tog zločina;

2.            predviđa kažnjavanje dela vezanih za genocid (planiranje, saučesništvo, itd);

3.            zabranjuje genocid bez obzira na to da li se vrši u vreme rata ili mira;

4.            smatra genocid kako za zločin koji povlači krivičnu odgovornost počinioca (i drugih učesnika), tako i za međunarodno zabranjeno delo koje povlači odgovornost države čije vlasti  provode ili na neki način učestvuju u vršenju genocida (taj međunarodno zabranjeni akt može postati predmet međunarodnog spora i, u svakom slučaju, povlači za sobom posledice koje ta radnja povlači). 

     Sama činjenica da je čovječanstvo prepoznalo potrebu da se zločin genocida formalno-pravno etablira kao samostalno krivično djelo međunarodnopravnog karaktera predstavlja značajan pomak. To je preventivno-represivni odgovor međunarodne zajednice na masovne zločine iz II svjetskog rata.

Međutim, i pored navedenih pozitivnih karakteristika, treba istaći i određene negativne karakteristike konvencije i to kako slijedi:

2.1 Radnja izvršenja

U članu II Konvencije navodi se restriktivno pet radnji izvršenja ovog krivičnog djela. U tom smislu postoje prigovori koji ukazuju da konvencijom nisu obuhvaćeni svi mogući načini-modaliteti potpunog ili djelimičnog uništenja nacionalne, etničke, rasne ili vjerske skupine. Od 1992. do 1995. godine u Bosni i Hercegovini evidentna je pojava masovnih silovanja Bošnjakinja-muslimanki u namjeri da se žrtvi nanesu teške tjelesne povrede i trajne duševne patnje, da se prekine biološki ciklus rađanja. Masovna silovanja Bošnjakinja u Bosni i Hercegovini podrazumijevaju silovanja žena, djevojki pa i djevojčica koje su pored pojedinačnih slučajeva u promatranom periodu zatvarane i držane u zatočeništvu u logorima širom zemlje: Keraterm, Omarska, Trnoplje, Manjača, Batkovići, srednjoškolski centar i sportska dvorana Partizan u Foči... Užasna stvarnost u srpskim zatočeničkim logorima nije se, dakle, mogla više tajiti. Američkom novinaru, Jevreju, Roju Gatmanu (Roy Gutman), čiji su informativni izvještaji iz Hrvatske i Bosne izazivali veliki interes u Sjedinjenim Američkim Državama, uspjelo je u julu 1992. godine, na temelju izjava svjedoka, prikazati istinu u zatočeničkom logoru Omarska. Tek su Gatmanovi izvještaji podstakli velike svjetske televizijske kuće da prodru u zatočeničke logore Omarska, Manjača i Trnopolje.

Kada su se slike iznemoglih zatočenika, gotovo umorenih glađu, počele vrtjeti na televizijskim ekranima Evrope, kod mnogih Evropljana su probuđena sjećanja na nacističke koncentracione logore.

Prisustvo i angažman stranih medijskih televizijskih kuća na prostoru pod vojnom kontrolom bosanskih Srba imali su presudnu ulogu u dokumentovanju i širenju istine o tome u kakvim nehumanim uslovima se nalaze zatočena lica u logorima. Istraživačko novinarstvo je omogućilo razbijanje medijske blokade i omogućilo neutralno izvještavanje o svim bezbjednosno-interesantnim događajima. Medijske kuće sa područja pod vojnom kontrolom bosanskih Srba nisu objektivno informisale javnost o stanju u koncentracionim logorima dok medijskim kućama sa područja pod kontrolom Bošnjaka-muslimana i Hrvata nije omogućen bilo kakav pristup. Neophodno je spomenuti i takve interpretacije o stanju u koncentracionim logorima po kojima su zatočenici zadržavani iz humanih razloga, zbog lične bezbjednosti i zaštite, što je apsolutno neprihvatljivo i apsurdno.

 „Newsday“ je prvi put izvijestio o masovnim ubistvima u Omarskoj i drugim logorima 2. avgusta 1992. i time šokirao svjetsku javnost.

 

 

 

 Logor Omarska                   

                 

  Logori smrti u Bosni i Hercegovini

Pet dana poslije toga, kada su televizijske slike mršavih i iscrpljenih zatočenika obišle cijeli svijet, srpske vlasti su zatvorile ovaj, a zatvorenike premjestili u druge logore. Sve dok u narednih nekoliko sedmica nakon toga, uz pomoć Međunarodnog komiteta Crvenog križa, stotine preživjelih zatočenika nisu stigle na Zapad, nije bilo moguće o ovome sklopiti detaljniji osvrt - napisao je Roj Gatman 18. oktobra 1992. godine.

 

Također, u ovom periodu evidentna su razaranja gradova, prije svega Sarajeva, glavnog grada države kao i drugih gradova, naselja u kojima je ubijano nezaštićeno civilno stanovništvo te rušeni vjerski i drugi kulturni objekti.

Kulturocid podrazumijeva onu vrstu zločinačke aktivnosti koja je usmjerena na djelimično ili potpuno uništavanje neke nacionalne, vjerske, rasne ili etničke grupe putem uništavanja rezultata stvaralaštva na kulturnom planu. To je zapravo plansko i organizovano uništavanje kulture nekog naroda sa ciljem da se izbrišu tragovi njegovog postojanja kako bi se lakše realizovali drugi genocidni ciljevi. 

U ovom slučaju radi se o veoma bogatoj kulturno-historijskoj baštini Bošnjaka muslimana, koja je u vojnim pohodima bila meta napada od prvorazrednog značaja. Namjera da se potpuno ili djelimično unište rezultati ukupnog stvaralaštvo na kulturnom planu jedne od grupa predviđenih Konvencijom o sprečavanju i kažnjavanju genocida pospješuje nestanak neke od grupa na koje se odnosi.

Stoga se opravdano nameće pitanje proširenja osnovnog bića krivičnog djela genocida.

Dana 25. na 26. avgust 1992. godine zapaljena je zgrada Vijećnice, a u vatrenoj stihiji je nestao katalog Nacionalne i univerzitetske biblioteke Bosne i Hercegovine, tj. oko 80 posto knjižnog fonda i dokumenata koji svjedoče o historiji BiH. Unutrašnjost Vijećnice je gotovo potpuno uništena u požaru koji je uslijedio nakon granatiranja.

Neizmjeran je značaj Vijećnice u Sarajevu u društvenom, kulturnom, historijskom kontekstu. Pokušaj njenog potpunog uništenja zapravo upućuje na namjeru vojnih formacija koje su to učinile, a to je uništenje pisanih dokumenata izuzetne vrijednosti koji govore o historiji BiH, njenom nastanku, razvoju, međunarodnopravnom subjektivitetu itd.

 

Improvizovani most, napravljen nakon rušenja Starog mosta u Mostaru

 

2.2 Zahtjev namjere izvršioca

Postojanje genocida podrazumijeva i postojanje posebne namjere, tj. posebnog umišljaja (dolus specialis) kod učinioca ovog krivičnog djela. To dovodi do teškoće dokazivanja namjere (umišljaja) kao subjektivnog elementa u konkretnim slučajevima, pogotovo u odsutnosti pisanog ovlaštenja, naredbe, pisane izjave ili nekog drugog pravno relevantog dokumenta. S tim u vezi, izuzetno je teško dokazati u praktičnom smislu postojanje posebnog umišljaja kada se radi o usmenoj naredbi da se počini genocid. Srbija je prošle godine (2007) izbjegla odgovornost za učešće u srebreničkom genocidu po tužbi Bosne i Hercegovine pred Međunarodnim sudom pravde u Hagu.

 Zahvaljujući zabrani Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju, ključni dokazi su ostali van domašaja sudija koji su utvrđivali krivicu Srbije u slučaju BiH. Međutim, suđenje Momčilu Perišiću, načelniku Generalštaba Vojske Jugoslavije, koje je započelo u Haškom tribunalu, moglo bi obuhvatiti brojne svjedoke i na stotine novih dokumenata koji dokazuju direktnu povezanost Vojske Jugoslavije sa agresijom na BiH i genocidom u Srebrenici. Bivši visoki oficir VJ-a Borivoje Tešić svjedočio je na suđenju Momčilu Perišiću pred Haškim tribunalom da su elitne jedinice VJ-a, krajem 1993. godine, djelovale na ratištu oko Sarajeva, te da su u zimu 1994. godine gardisti VJ-a u okolini Sarajeva obučavali snajperiste Vojske Republike Srpske. 

Ti dokumenti su zapisnici sa sjednica Vrhovnog savjeta odbrane Savezne Republike Jugoslavije, održanih u vrijeme rata, koji su, prema Hartmanovoj, "direktni dokazi o umiješanosti Srbije u rat u Bosni i masakr u Srebrenici". Francuska novinarka i bivša glasnogovornica tužilaštva Haškog tribunala Florans Hartman (Florence Hartmann) nije citirala povjerljive zapisnike; optužena je samo zato što je otkrila da postoji odluka Tribunala da oni dobiju status stroge povjerljivosti.

Ukoliko se želi utvrditi istina o događajima u periodu 1992-1995. godina na području bivše Jugoslavije, a samim tim i BiH, pristup svim raspoloživim dokumentima je imperativ, a pogotovo ako se uzme u obzir značaj pisanih dokumenata u smislu dokazivanja subjektivnog elementa kod zločina genocid. U suprotnom, postoji realna mogućnost da se ne utvrdi objektivna stvarnost od pravosudnih institucija (domaćeg i međunarodnog pravosuđa), te da počinioci najstravičnijeg zločina genocid ostanu nekažnjeni i da žrtve genocida budu ponižene.

2.3 Definisanje grupe

Definicija genocida ne uključuje kulturne, političke, ekonomske grupe, već je usko određena i usmjerana isključivo na nacionalnu, etničku, rasnu ili vjersku grupu (skupinu). Definicija genocida iz člana 2. Konvencije o genocidu iz 1948. godine znatno je uža u odnosu na shvatanje i prvobitnu koncepciju Raphaela Lemkina, tvorca pojma genocida. U tom kontekstu evidentne su određena teorijska promišljanja po kojima bi krivično djelo genocida obuhvatalo, pored postojećih, i ove grupe.

Zaštićene grupe jesu nacionalne, etničke, rasne ili vjerske koje, kao takve, imaju pravo na nesmetano i slobodno postojanje (egzistenciju). Ovakvim konceptom ne štite se društvene grup(acij)e kao što su političke i slične organizacije i/li kolektiviteti, jer pripadnost određenoj političkoj grupi jeste odluka pojedinca, odnosno stvar njegovog personalnog izbora, a ne fakt na čije nastupanje on nije imao nikakvog uticaja, kao u slučaju pripadnosti jednoj od gore navedenih zaštićenih grupa. 

 

Prvobitno je Lemkin, u nekoliko svojih priloga o ovoj temi, stremio ka dosta širokoj koncepciji genocida. U svojoj knjizi iz 1944. godine, on je, naprimjer, rekao:

“U opštem smislu, genocid nužno ne podrazumijeva neposredno uništenje jedne nacije, osim kada je ono izvršeno masovnim ubijanjem svih pripadnika jedne nacije. Umjesto toga, njegova svrha je da označi organizovani plan, koji podrazumijeva različite postupke koji imaju za cilj uništenje osnovnih temelja života nacionalnih grupa(…)(/kao u originalu) Ciljevi takvog plana bili bi raspad političkih i društvenih institucija kulture, jezika, nacionalnih osjećanja, religije, iğ (kao u originalu) ekonomskog postojanja nacionalnih grupa, kao i uništenje lične bezbjednosti, slobode, zdravlja, dostojanstva, pa čak i života pojedinaca koji pripadaju tim grupama”.

Nekoliko godina kasnije, 1947, on je napisao jedan članak u listu American Journal of International Law (kao u originalu) (Američki časopis za međunarodno pravo):

“(…)(kao u originalu) zločin genocida obuhvata svakojaka dela, uključujući ne samo lišavanje života već i sprečavanje života (putem abortusa, sterilizacije), kao i postupke koji u znatnoj meri ugrožavaju život i zdravlje (veštački izazvane infekcije teranjem na rad do smrti u posebnim logorima, namerno razdvajanje porodica u cilju raseljavanja…(kao u originalu)).”

Kada je u pitanju zločin genocida, nužno je da da se obuhvate svi mogući modaliteti izvršenja usmjereni na potpuno ili djelimično uništenje i drugih grupa, osim onih grupa koje su predviđene Konvencijom o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocid. Modaliteti izvršenja krivičnog djela genocid se mijenjaju i uslovljeni su i dinamikom razvoja uopšte, tako da spomenuta Konvencija mora odgovoriti potrebama u smislu zaštite svakog čovjeka na bilo kojem dijelu planete, bez obzira kojoj grupi pripadao.

 

2.4 Neefikasnost procesuiranja izvršioca genocida

U članu VI Konvencije predviđa se suđenje pred sudovima države na čijoj teritoriji  je određeno djelo izvršeno ili pred budućim međunarodnim krivičnim sudom“. Vlasti države na čijem teritoriju je izvršeno određeno krivično djelo najčešće su te koje vrše zločin genocida, tako da će nadležni tužioci biti u znatnoj mjeri limititrani da pokreću postupke gonjenja. Otežavajuća okolnost jeste da se dugo godina nakon donošenja Konvencije o genocidu nije formirao niti je uopšte postojao međunarodni krivični sud. Reakcija međunarodne zajednice u smislu osnivanja međunarodnog krivičnog suda javila se tek nakon nastupanja nesagledivih posljedica. Određene poteškoće se javljanju kada je u pitanju i alibi kao dokazno sredstvo u krivičnom postupku, prije svega zbog protoka vremena od vremena izvršenja zločina, obzirom da „dokazivanje činjenica koje se u postupku vrši treba da dovede do prave, stvarne (materijalne) istine“. 

2.5  Zapostavljanje žrtve

Konvencija o genocidu nije na odgovarajući način riješila pitanje statusa žrtve u vezi sa naknadom štete.

Navedena slabost evidentna je u zaključku u tački 9. dispozitiva presude Međunarodnog suda iz 2007. godine u vezi sa kršenjem obaveze Srbije na sprečavanju genocida u Srebrenici, gdje se navodi „da u ovom slučaju nalog za plaćanjem kompenzacije ne bi bio primjeren“. 

Notorna činjenica je da su žrtve zločina genocida kategorija koja je na najneposredniji način ugrožena, povrijeđena, oštećena te se naknade žrtvama neopravdano zanemaruju. Realno je očekivati da će se Viktimološke asocijacije kao i drugi relevantni subjekti, bar u državama na čijem teritoriju je izvršen genocid, u budućem periodu angažovati, odnosno da će usmjeriti svoje aktivnosti u cilju odgovarajućeg rješavanja ovog pitanja. U državi Bosni i Hercegovini nepostoji poseban krovni zakon po kojem bi žrtve bile priznate kao zaštićena kategorija.

Pored naknade štete žrtvama u materijalno-finansijskom smislu, nameće se niz drugih nimalo nezanemarivih problema psihološke, sociološke i druge prirode

3.            Genocid i druga krivična djela protiv čovječnosti i vrijednosti 

       zaštićenih međunarodnim pravom

 

Krivična djela protiv čovječnosti i međunarodnog prava propisana u glavi XVII Krivičnog zakona BiH, i pored evidentnih razlika u smislu njihove autonomnosti kao posebnih krivičnih djela, imaju nekoliko zajedničkih karakteristika koje ih povezuju u jednu cjelinu.

                Prva zajednička karakteristika ovih krivičnih djela je da se radi o krivičnim djelima koja nastaju povredom određenih pravila međunarodnog prava i čovječnosti, što je uočljivo i iz samog naziva ove glave i spadaju u oblast međunarodnog krivičnog prava. Uvažavajući međunarodnopravni osnov ovih krivičnih djela, ona nastaju kršenjem pravila i principa međunarodnih ugovora, konvencija, rezolucija iz oblasti međunarodnog ratnog i humanitarnog prava, odnosno kršenjem zabrana i naredbi propisanih u međunarodnopravnim aktima. S tim u vezi, historijski promatrano, među najznačajnije međunarodni akte ubrajamo: Petogradska deklaracija iz 1869, Ženevska konvencija iz 1874 - zaštita ranjenika i bolesnika, Haške konvencije (1889-1907), Statut Međunarodnog vojnog suda,  kao i drugi međunarodni akti doneseni nakon završetka II svjetskog rata.

Većina krivičnih djela ima blanketni karakter, sadrži blanketnu dispoziciju („...ko kršeći pravila međunarodnog prava....“ i sl.) koja upućuje na primjenu mutatis mutandis odgovarajućih međunarodnih konvencija i drugih akata.   

 Drugo, objekt zaštite ovih krivičnih djela su čovječnost i međunarodno pravo. U uvodnom dijelu rada definisani su pojmovi čovječnost i međunarodno pravo.

                Treće, navedena krivična djela se najčešće vrše u formi organizovanih kriminalnih aktivnosti (ratni zločini, genocid) iako postoje stavovi po kojima mogu biti počinjena i od pojedinca, npr. krivično djelo genocida postoji i kad je izvršeno ubistvo jednog lica od jednog lica kao izvršioca, ukoliko kod izvršioca postoji genocidna namjera, ali je to shvatanje neprihvatljivo. Element organizovanosti, kada su u pitanju ova krivična djela,  podrazumijeva hijerarhijski odnos, utvrđivanje plana, učešće više lica sa jasno utvrđenim aktivnostima, sistematičnost i sl.

Četvrto, navedena krivična djela mogu biti izvršena samo s umišljajem kao oblikom vinosti. Može se konstatovati da je to aksiom u krivičnopravnoj nauci. Nehat (svjesni, nesvjesni) kao oblik vinosti kada su u pitanju ova krivična djela se apsolutno isključuje i to je apsurdno i nepotrebno pravno dokazivati i eleborirati. Kod zločina genocida zahtijeva se čak poseban umišljaj, tj. dolus specialis, kao subjektivni element. Kada je u pitanju komandna odgovornost, postoje određene dileme i rasprave u naučnim krugovima da li se u određenim situacijama komandna odgovornost može podvesti pod nehat kao oblik vinosti, što je posebno izraženo u krivičnopravnoj nauci u susjednoj Srbiji. Naime, ovakvim shvatanjem nastoji se ublažiti odgovornost lica po osnovu komandne odgovornosti. 

Peto, u skladu sa odredbama čl. 19. Krivičnog zakona Bosne i Hercegovine, zbog posebne težine, krivični progon i izvršenje kazne za ova krivična djela ne zastarijevaju, uvažavajući pravila Međunarodne konvencije o nezastarijevanju ratnih zločina i zločina protiv čovječnosti od 26. novembra 1968. godine i Evropske konvenciji od 25. januara 1974. o istoj stvari. Navedenu konvenciju je ratifikovao mali broj zemalja. Također, u Statutu Međunarodnog krivičnog suda u članu 29. propisano je da ova krivična djela ne zastarijevaju. U nekim državama zakonom su propisani rokovi za nastupanje zastarjelosti i za međunarodne zločine pa čak i za genocid, npr. u  Italiji, ukoliko nije propisana kazna doživotnog zatvora.

Šesto, najveći broj krivičnih djela iz ove glave može se izvršiti za vrijeme rata ili oružanog sukoba. Zločin genocida se može izvršiti kako za vrijeme rata ili oružanog sukoba, tako i u mirnodobskim uslovima, tj. za vrijeme mira.

Sedmo, za ova krivična djela propisane su najstrožije kazne u našem krivičnom zakonodavstvu, što je ekvivalentno, tj. srazmjerno težini ovih krivičnih djela. Tako je, ilustracije radi, prema KZ-u BiH za krivično djelo genocida propisana „kazna zatvora najmanje deset godina ili kazna dugotrajnog zatvora“.

Osmo, navedena krivična djela su propisana u Krivičnom zakonu Bosne i Hercegovine.

 

 

 

4. Genocid i etničko čišćenje

 

Sama deportacija grupe ili dijela grupe (prisilna ili dobrovoljna) u cilju stvaranja etnički homogenog područja ne predstavlja genocid jer nije počinjena sa genocidnom namjerom (dolus specialis kao subjektivni element) u cilju potpunog ili djelimičnog uništenja članova određene (nacionalne, etničke, rasne ili vjerske) grupe.

Tako se prema mišljenju Raspravnog vijeća u slučaju Stakić navodi da „sama deportacija grupe ili jednog njenog dijela nije dovoljna, te da mora biti jasna razlika između fizičkog uništenja i pukog raspada grupe“.

 Kod zločina genocida genocidna namjera se sastoji u potpunom ili djelimičnom uništenju određene grupe, dok prisilana deportacija ili raseljavanje njenih članova ne znači uništenje te grupe prema praksi međunarodnog ad hoc tribunala za bivšu Jugoslaviju.

 

Treba imati u vidu i zaključak tribunala za bivšu Jugoslaviju da „postoje značajne sličnosti između politike genocida i politike poznate kao etničko čišćenje“. 

Međutim, ovakva mišljenja i stavovi o etničkom čišćenju ne obuhvataju situacije kada članovi određene grupe, konkretnije Bošnjaci-muslimani, nisu bili u mogućnosti da napuste domove prisilno ili dobrovoljno, već su, zatečeni u svojim domovima, od srpskih snaga ubijani i to upravo radi njihove nacionalne, etničke i vjerske pripadnosti. Takvih primjera ubijanja na kućnom pragu u Bosni i Hercegovini ima jako puno, pogotovo na području istočne Bosne i Bosanske krajine koja su etnički očišćena od bošnjačko-muslimanskog stanovništva.

Najmanje 83 Bošnjaka su 16. maja 1992. pogubljena po kratkom postupku od srpskih paravojnih jedinica u selu Zaklopači koje je bilo skoro isključivo bošnjačko. Tako su, prema izjavi svjedoka Najle Hodžić, srpske paravojne jedinice (četnici) nedvosmisleno izvršili djelo genocida. U 4.30 poslije podne, srpski vojnici su prišli kući Hodžića i nazvali Hodžićevog zeta Hasu ustašom. Srpske jedinice su naredile Hasi da preda svoje oružje (Haso tada nije bio naoružan) i kada nije odmah udovoljio zahtjevu, na njega je pucano i ubijen je na licu mjesta. Ovo je genocidni čin: četnici su tada nazvali Hasu ustašom, identificirali ga kao Bošnjaka i odmah ga ubili nakon njegove identifikacije. 

Postoje i brojni drugi primjeri o namjernim ubistvima bespomoćnih Bošnjaka, čak i vojno nesposobnih, bolesnih, starijih lica koji su se nalazili na područjima pod kontrolom srpskih oružanih snaga koja nisu bili u mogućnosti blagovremeno napustiti i pronaći sigurno utočište na drugim područjima BiH. Doprinos etničke homogenizacije u BiH bila su nastojanja najužeg rukovodstva Republike Srpske da se srpsko stanovništvo u potpunosti raseli sa područja tadašnjeg srpskog Sarajeva,  neposredno prije reintegracije Sarajeva 1995. godine, s obzirom na utvrđene entitetske granice u skladu sa Dejtonskim mirovnim sporazumom, što nedvosmisleno upućuje na ranije dobro osmišljen plan i namjeru da se stvore etnički čista homogena teritorijalna cjelina, u okolnostima kad je bilo jasno da je stvaranje srpske države ili eventualno ujedinjenje sa ostatkom bivše Jugoslavije nemoguće i apsurdno očekivati.

 Upoređivanje statističkih podataka nacionalne zastupljenosti stanovništva u BiH, na osnovu zadnjeg popisa stanovništva iz 1991. godine, tj. prije izbijanja ratnih sukoba i u postratnom periodu nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma, nije moguće, ali je evidentno da postoji očigledan nesrazmjer, što je posljedica upravo etničkog čišćenja. U prilog naprijed navedenom, može se navesti i neprovođenje Aneksa 7, koji se odnosi na povratak izbjeglih i raseljenih lica na prijeratna mjesta, odnosno prebivališta. Suštinska razlika između genocida i etničkog čišćenja jeste što se u prvom slučaju radi o genocidnoj namjeri da se potpuno ili djelimično uništi nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa uvažavajući odredbe člana 2. Konvencije o genocidu, dok se u drugom slučaju radi o prinudnom premještanju stanovništva sa jedne teritorije na drugu, čime se mijenja demografska, odnosno etnička slika teritorije sa koje se premješta stanovništvo.

Posljedice etničkog čišćenja su nesumnjivo dugoročne. Na stotine hiljada građana Bosne i Hercegovine su pronašle utočište na svim kontinentima, rasute po svijetu i bez realne mogućnosti da se vrate na svoja prijeratna mjesta življenja. Razloga za to je više, a među najvažnijim su: potpuno ili djelimično uništena materijalna dobra (kuće, stanovi, industrijski i proizvodni kapaciteti i dr), slabe perspektive u pogledu adekvatnog zaposlenja, prisutne traume iz nedavne prošlosti, najčešće gubitak članova uže porodice, itd. Posebno je zabrinjavajuća činjenica da se određeni broj lica koja su učestvovala ili saučestvovala u zločinima u BiH, godinama, nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma, nalazio na određenim pozicijama izvršne vlasti, pa čak i u policijskim strukturama. Sve su to limitirajući faktori koji neposredno utiču na nemogućnost povratka građana u prijeratna mjesta življenja, tako da je, za sada, svaki pokušaj stvarnog povratka bezuspješan, pa čak i u gradovima i naseljenim mjestima gdje su Bošnjaci bili većina, što ide u korist idejama čiji je cilj i bio stvaranje etnički homogenih cjelina.

Pojam etničko čišćenje se nerijetko poistovjećuje sa genocidom ili se smatra da se radi o sinonimima jer su posljedice genocida i etničkog čišćenja u suštini stravične. Član II Konvencije o genocidu ne obuhvata radnje koje se nazivaju etničko čišćenje iako je prilikom pregovora i izrade Konvencije bilo prijedloga (amandman) od Sirije, koji je odbijen, po kojem se trebao dodati šesti oblik genocida. Dakle, etničko čišćenje definisano kao mjere čiji je cilj natjerati članove određenih grupa da napuste svoje domove kako bi izbjegli okrutnosti kojima im se prijeti nije genocid. Također, u našem krivičnom zakonodavstvu genocid se ne može izvršiti prinudnim raseljavanjem pripadnika grupe. Međutim, to ne znači da etničko čišćenje ne može prerasti u genocid. Etničko čišćenje može se smatrati oblikom genocida u određenim okolnostima uz zadovoljenje dva uslova, a to je da odgovara ili pripada jednoj od radnji izvršenja propisanih u članu 2. Konvencije i da se utvrdi postojanje subjektivnog elementa.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5.            ELEMENTI GENOCIDA

 

U praksi međunarodnog ad hoc Tribunala za bivšu Jugoslaviju, u članu 4. Statuta, genocid je definisan na osnovu dva konstitutivna elementa, za koja možemo reći da su opšteusvojena i u teoriji međunarodnog prava.

To su:

- actus reus krivičnog djela, koji se sastoji od jedne ili više navedenih radnji u članu 4 (2) (objektivan element) i

- mens rea krivičnog djela, opisana kao posebna namjera da se u potpunosti ili djelimično uništi neka od zaštićenih grupa - nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa (subjektivan element).

 

5.1          Objektivni elementi zločina

 

Član II Konvencije o genocidu definiše radnje izvršenja koje predstavljaju genocid:

(a)           ubistvo članova grupe (naroda);

(b)           uzrokovanje teških tjelesnih ili mentalnih povreda članovima grupe (pripadnika određenog naroda)

(c)           namjerno podvrgavanje grupe takvim životnim uslovima koji dovode do njenog potpunog ili djelimičnog fizičkog uništenja;

(d)           uspostavljajući mjere s namjerom sprečavanja rađanja u okviru grupe (naroda);

(e)           prinudno premiještanje djece iz jedne grupe u drugu.

Radnje izvršenja genocida (objektivni elementi) date su alternativno, iz čega proizilazi da je za izvršenje krivičnog djela genocida potrebno da izvršilac počini samo jednu od navedenih radnji, uz pretpostavku da je ona preduzeta s ciljem potpunog ili djelimičnog uništenja određene grupe zaštićene u skladu sa Konvencijom o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocid. Međutim, u pravilu, genocid se češće vrši preduzimanjem više radnji izvršenja.

Prvu i drugu skupinu radnji (tač. a i b) obuhvaća usmrćivanje pripadnika skupine ljudi i nanošenje teških tjelesnih ozljeda ili duševnih povreda pripadnicima skupine ljudi, tj. radi se o izvršenju pojedinih krivičnih djela protiv života, tijela koja u ovom slučaju predstavljaju način izvršenja krivičnog djela genocida. Treći način radnji (tač. c) sastoji se u smišljenom nametanju skupini ljudi ili zajednici takvih životnih uvjeta koji bi mogli posljedovati potpunim ili djelomičnim istrebljenjem takve skupine ljudi ili zajednice, a što se može učiniti npr. izgladnjavanjem skupine, kontinuiranim, doziranim trovanjem vode, zraka, hrane, naseljavanjem skupine na zagađenim područjima opasnim po život i zdravlje ljudi, na područjima gdje je deponiran radioaktivni otpad, hemijski i drugi otrovni otpad i sl., neosiguravanjem minimalne zdravstvene zaštite i dr. Primjena mjera kojima se sprečava rađanje između pripadnika skupine (tač. d) najčešće će se sastojati u sterilizaciji, kastraciji, davanjem abortivnih sredstava, nasilnim pobačajima i sl. Posljednji oblik, odnosno način radnje izvršenja ovog djela (tač. e) predstavlja prinudno preseljavanje djece u drugu skupinu, čime se zatire identitet djece, kidaju roditeljske, porodične i socijalne veze djece i skupine kojoj pripadaju.

  Biće krivičnog djela genocid je u suštini na isti način određeno i u KZ-u BiH, u članu 171, s tim da se jedina razlika ogleda u tome da je navedenim zakonom kao radnja izvršenja izričito propisano i naređenje za izvršenje neke od radnji ovog krivičnog djela. To znači da krivično djelo genocid obuhvata naređivanje izvršenja ili neposredno izvršenje, iz čega proizilazi da se i naredbodavac smatra neposrednim izvršiocem. Također, u tom slučaju, krivična odgovornost naredbodavca se izjednačava sa krivičnom odgovornošću izvršioca.

Prvo se, dakle, ona smisli u krugu elite zločina, a zatim se u vidu naredbe prenese na druge. Naredba ne treba da je detaljna i da obuhvata sve dijelove izvršenja. Dovoljno je da je zapovijedna i usmjeravajuća da bi u svojoj krajnjoj izvedbi obuhvatila realizaciju cilja. Kao npr: „Izvršite akciju zbog čišćenja terena od muslimana opštine Foča ili Zvornika“. Ili „Deportirajte Jevreje u koncentracioni logor Aušvic“ itd. Postupajući tako, zakonodavac je izjednačio radnje naređenja sa radnjom izvršenja. 

Navedeni primjeri profesora Balića na najednostavniji način obrazlažu suštinu radnje naređenja u praktičnom smislu. Iz naprijed navedenog proizilazi da je KZBiH usvojio objektivno-subjektivno shvatanje radnje izvršenja krivičnog djela genocid.

Navedena odredba člana II Konvencije o genocidu obuhvata međunarodnopravnu zaštitu određenim ljudskim skupinama (grupama), a to su nacionalna, etnička, rasna i vjerska grupa. Član II navedene konvencije se ne odnosi, tj. ne obuhvata etničko čišćenje, odnosno protjerivanje civila koji pripadaju nekoj od zaštićenih grupa iz nekog područja, urbane ili ruralne sredine. Međutim, etničko čišćenje, uz zadovoljenje određenih uslova, tj. samo ako pripada ili odgovara jednoj ili više kategorija djela zabranjenih u članu 2. Konvencije o genocidu može prerasti u zločin genocida. U Bosni i Hercegovini postoji previše primjera radnji koje predstavljaju etničko čišćenje.

Interesantna je izjava Biljane Plavšić u toku 1993. godine u kojoj ističe:Potpuno čišćenje istočne Bosne od muslimana... jer i da zadržimo 70 posto teritorije, nema mira. Za nas nema mira. Ja njima ne želim ništa dobro... to je genetski kvaran materijal... 

Dio populacije muslimanskog stanovništva koji iz raznih razloga nije na vrijeme napustio kritična područja je na bezobzirne načine ubijan na licu mjesta (u kući, u dvorištu, i dr), izložen nečovječnom postupanju (psihofizičko zlostavljanje, silovanja itd) ili je pak zatočen u logorima. Konvencija o genocidu nije dala jasna mjerila ili kriterije identifikacije, kada su u pitanju značenja pojmova nacionalna, etnička rasna ili vjerska grupa.

 U praksi Međunarodnog tribunala za bivšu Jugoslaviju u predmetima Jelisić, Krstić i Nikolić, grupu možemo identifikovati koristeći se kriterijem stigmatiziranja grupe, posebno od izvršioca zločina, a na osnovi percepcije njezinih nacionalnih, etničkih, rasnih ili vjerskih karakteristika.  

Značenje navedenih pojmova je konkretnije i preciznije determinisano u predmetu Akayesu i sadržano u odluci Međunarodnog krivičnog suda za Ruandu u cilju nedvosmislene identifikacije zaštićene grupe i to kako slijedi:

Nacionalna grupa je skup pojedinaca koji imaju istu pravnu vezu zasnovanu na zajedničkom državljanstvu.

Etnička grupa je ona grupa čiji članovi dijele isti jezik i kulturu, pri čemu grupa na taj način može biti identifikovana kako od njenih članova, tako i od drugih lica koja joj ne pripadaju, uključujući i lice koje je izvršilo genocid.

Rasna grupa se, prema ovom shvatanju, razlikuje od drugih takvih grupa po nasljednim fizičkim crtama koje se često identifikuju geografskim područjem, nezavisno od jezičkih, kulturnih, nacionalnih ili religijskih činilaca.

Vjerska grupa je grupa pojedinaca koji dijele istu vjeru, ispovijedanje vjere, odnosno obavljanje molitve, kao i zajednička religijska vjerovanja.

U vezi sa određivanjem značenja pojma navedenih grupa, identična situacija, odnosno navedeno stajalište Pretresnog vijeća Međunarodnog krivičnog tribunala za Ruandu uočljivo je i u slučajevima Kajišema i Ruzindana.

Međutim, postoji dilema na koji način protumačiti dio odredbe koji glasi „...u namjeri potpunog ili djelimičnog uništenja...“ koju je neophodno razjasniti. Naime, Konvencija o genocidu, kao i statuti Stalnog međunarodnog krivičnog suda i Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju, kada je u pitanju ovo krivično djelo, ne navode izričito kvantitativna mjerila ili neke pokazatelje o uništenju određenog (uslovno rečeno potrebnog) broja članova (pripadnika) neke od zaštićenih grupa. U pravnoj teoriji, smatra se da je potrebno da učinilac mora imati namjeru da uništi značajan dio populacije određene zaštićene grupe ili da u kvalitativnom smislu uništi određene dijelove zaštićene grupe kao što su istaknutiji intelektualci, poznati i priznati stručnjaci u određenim oblastima (doktori, profesori, sudije, privredni poduzetnici, itd), političke i vjerske vođe i drugi pripadnici zaštićene grupe. S druge strane, krivično djelo genocida može se učiniti i preduzimanjem jedne radnje u odnosu na jedno lice, npr. ubistvo jednog člana ili pripadnika neke od zaštićenih grupa, ali pod uslovom postojanje genocidne namjere kod izvršioca. Ukoliko nema genocidne namjere, onda se u konkretnom slučaju radi samo o ubistvu kao krivičnom djelu protiv života i tijela. Dakle, u ovom slučaju objekt napada nije lice kao pojedinac, već pripadnik ili član zaštićene grupe.

 I u predmetu Krstić utvrđeno je da namjera mora biti uništenje grupe, a ne samo jednoga ili više pojedinaca koji su slučajno pripadnici određene grupe.

 Razlike između genocida i drugih međunarodnih krivičnih djela je u nekim situacijama vrlo teško prepoznati pogotovo ako se uzmu u obzir određene specifičnosti koje se odnose na subjektivni element u anglosaksonskom i evropskom kontinentalnom pravnom sistemu.

 

U članu III Konvencije o genocidu navodi se da su slijedeća djela kažnjiva:

(a)   genocid;

(b)   planiranje izvršenja genocida;

(c)  direktno i javno podsticanje na izvršenje genocida;

(d)   pokušaj genocida;

(e)   saučesništvo u genocidu.

Isti ovaj propis sadržan je u članu 4. Statuta Tribunala za bivšu Jugoslaviju.

 

5.2          Subjektivni element zločina

 

U krivičnopravnoj nauci opšteusvojeno je mišljenje i saglasnost da je subjektivni element opšteg pojma krivičnog djela vinost, s obzirom na to da je u našem krivičnom zakonodavstvu prihvaćena objektivno-subjektivna koncepcija shvatanja pojma krivičnog djela.

Da bi se sankcija mogla prema izvršiocu primeniti, neophodno je da se radi o uračunljivom izvršiocu, tj. izvršiocu koji je sposoban da rasuđuje i donosi odluke. Pored toga, potrebno je da uračunljivi izvršilac ima određeni psihički odnos prema svom delu, odnosno da li je bio svestan onoga što radi i da li je hteo ono što čini. Skup psihičkih odnosa (koji se izražavaju u svesti i volji izvršioca) prema određenom delu naziva se vinost. 

 Dva oblika vinosti su umišljaj i nehat. S obzirom na to da je genocid krivično djelo koje se može izvršiti samo sa umišljajem, stoga je neophodno posvetiti dužnu pažnju ovom obliku vinosti kao subjektivnom elementu. Nije sporna ni činjenica da umišljaj kao oblik vinosti predstavlja psihički odnos izvršioca prema zločinu te da se sastoji iz dva dijela: iz svjesnog i voljnog elementa.

Mentalni ili subjektivni element genocida, kao zločina koji povlači međunarodnu krivičnu odgovornost, sadržan je u članu II, stav 1. Konvencije o genocidu (i odgovarajućim običajnim pravilima): “namera potpunog ili delimičnog uništenja jedne nacionalne, etničke, rasne ili verske grupe“. 

Iz naprijed navedenog proizilazi da su drugi oblici subjektivnog elementa isključeni i to eventualni umišljaj (dolus eventualis) ili nehat. Dakle, za izvršenje genocida zahtijeva se postojanje specijalnog ili posebnog umišljaja (dolus specialis) pored postojeće namjere koja se odnosi na izvršenje zabranjene radnje. Zahtjev za postojanjem specijalnog ili posebnog umišljaja predstavlja šire shvaćanje genocidne namjere.

Genocidni dolus specialis, kako je Tribunal za bivšu  Jugoslaviju utvrdio u predmetu Stakić, jeste dominantno obilježje genocida.  

Za dokazivanje i postojanje zločina genocid uopšte, radnja izvršenja kao objektivni element sama po sebi nije dovoljna, bez subjektivnog elementa, zbog čega on i jeste dominantno obilježje.

Također, u predmetu Blagojević uslov za posebnu namjeru jeste izvršiočeva želja za uništenjem, djelimičnom ili u potpunosti, nacionalne, etničke, rasne ili vjerske grupe. Navedeno uništenje mora predstavljati cilj djela (jedne radnje ili više) u osnovi. 

 

Ovakvo shvatanje prihvata i Tribunal za Ruandu. Genocidna (uništavačka) namjera postoji u slučaju kada je izvršilac svjestan da svojim radnjama može prouzrokovati djelimično ili potpuno uništenje neke od četiri zaštićene grupe (postojanje voljnog elementa visokog intenziteta) i to hoće jer je to cilj preduzimanja njegovih radnji. Shodno naprijed navedenom, ukoliko tokom postupka tužilac ne dokaže tu posebnu namjeru počinioca (dolus specialis), ne radi se o genocidu, već o nekom drugom krivičnom djelu (ratni zločin ili zločin protiv čovječnosti).  Uslovi počinjenja genocida veoma su restriktivno propisani, zbog čega je puno teže dokazati počinjenje genocida nego bilo kojeg drugog međunarodnog krivičnog djela. Ilustracije radi, Pretresno vijeće Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju u slučaju Jelisić je na osnovu njegovih izjava u kojima je govorio da istrijebi, pobije muslimane..., nastojalo da utvrdi da li je optuženi s posebnim umišljajem izvršio genocid, ali je Sud zaključio da te izjave otkrivaju poremećenu ličnost, što je isključilo postojanje „specijalnog umišljaja“, tako da ni Žalbeno vijeće nije preinačilo presudu, bez obzira na protivljenje presudi Pretresnog vijeća. Za sudsko utvrđivanje subjektivnog elementa najbitnije je stanje svijesti koje se dokazuje prema okolnostima pod kojima je neka radnja izvršena. Pri tome, irelevantno je da li ta namjera postoji radi ostvarivanja i drugih ciljeva, kao što je to najčešće osvajanje teritorija, pljačka imovine i drugo.

Naprijed navedena konstatacija može se još neposrednije i jasnije interpretirati na sljedeći način:

- izvršilac je svjestan da ubija žrtvu bez njene krivnje,

- u svakoj fazi radnje zna šta radi (svijest o svojim postupcima) i želi počiniti zločin,

- zna da žrtva pripada jednoj od zaštićenih grupa, na osnovu čega formira zločinačku volju koja se manifestuje kroz namjeru da se uradi što je propisom zabranjeno,

- izvršilac genocida to zna i hoće da ubije žrtvu ili preduzme neku drugu radnju izvršenja usmjerenu prema žrtvi kako bi kroz to pojedinačno uništenje potpuno ili djelimično uništio zaštićenu grupu kojoj žrtva pripada.

Na naprijed opisani način izvršen je genocid, zločin po međunarodnom pravu i u Bosni i Hercegovini nad Bošnjacima na kraju XX stoljeća u srcu Evrope.

Shodno navedenom, Međunarodni tribunal u Hagu podigao je optužnicu protiv Ratka Mladića, vojnog komandanta VRS-a i Radovana Karadžića, bivšeg predsjednika RS-a i Srpske demokratske stranke, zbog genocida, kao i protiv njihovih izvršilaca, saučesnika, poslušnika te je do sada određeni broj predmeta procesuiran i izrečene su presude. Kada je u pitanju zločin genocida, jedina do sada pravosnažna presuda izrečena je Radislavu Krstiću, generalu VRS-a. Sudovi u Njemačkoj su protiv trojice pripadnika VRS-a podigli optužnicu zbog sudjelovanja u genocidu. Svakako da najviše pažnje zavređuje optužnica protiv Slobodana Miloševića, s obzirom na njegovu političku poziciju, ulogu i uticaj u predratnom, ratnom i postratnom periodu u svjetlu događaja sa alarmantnim posljedicama, prije svega, u Bosni i Hercegovini, a i u drugim bivšim republikama SFRJ.

On je bio predsjednik Srbije od 1989. do 1997. godine i predsjednik Savezne Republike Jugoslavije od 1997, dok nije izgubio u utrci za reizbor 2000. godine i pokazao se nesposobnim da anulira rezultate. Dakle, Milošević je stajao na čelu Srbije kada je ona ratovala, direktno i iz daljine, u Hrvatskoj (1991-1995), Bosni i Hercegovini (1992-1995) i na Kosovu (1998-1999). Kada je Socijalistička federativna republika Jugoslavija (SFRJ) počela da se raspada 1991. godine, Milošević je objavio svoje namjere da održi “sve Srbe u jednoj državi”, ali nije uspio da realizuje te svoje teritorijalne pretenzije protiv Hrvatske i Bosne i Hercegovine, a do 1999. godine izgubio je i bitku na Kosovu. Kosovo je doseglo de facto nezavisnost pod kontrolom UN-a nakon intervencije NATO-a 1999. godine. 

Dakle, suđenje Slobodanu Miloševiću moralo je da da odgovore na mnoga krucijalna pitanja, počev od razloga izbijanja ratova na prostoru bivše SFRJ, ulozi bivše JNA, angažman i učešće vojnog i političkog vrha Srbije u smislu stvarnog uticaja na sve važnije događaje, pogotovo u BiH, i druge relevantne činjenice i okolnosti.

Međutim, Milošević zbog smrti nije dočekao kraj suđenja. 

Posebnu pažnju zavređuje rad Odjela za ratne zločine u okviru Suda Bosne i Hercegovine, čija nadležnost, između ostalog, obuhvata i zločin genocida, pred kojim se vodi nekoliko izuzetno važnih predmeta u vezi sa ovim zločinom (predmeti Kondić, Gavrić, Todorović, Adamović, Trbić, Stupar i drugi). Na operativnom, otkrivačkom i istraživačkom planu potrebno je akcentirati osnivanje i formiranje Državne agencije za istrage i zaštitu, u okviru koje egzistira posebna organizaciona jedinica čiji je rad neposredno vezan za istraživanje, otkrivanje i dokazivanje krivičnih djela ratnih zločina. Također,  u toku ratnih dejstava u Bosni i Hercegovini, formirane su dvije izuzetno značajne institucije i to državna Komisija za prikupljanje činjenica o ratnim zločinima i Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, čije aktivnosti su doprinijele da se istina o genocidu otkrije, prepozna i, što je najbitnije, zadokumentuje i učini dostupna svjetskoj javnosti u najširem smislu.

 

 

6.            Etape razvoja genocida

Prema dr. Gregoriju Stentonu, predsjedniku Dženosajd Voča (Genocide Watch), genocid se razvija u osam etapa:

Etapa      Odlike    Preventivne mere

1. Razvrstavanje   Ljudi se dele na "nas i njih".              "Glavna preventivna mera u ovoj ranoj etapi jeste razvijanje univerzalnih institucija koje transcendiraju tu podelu."

2. Obeležavanje   "Skupa sa mržnjom, članovima prokaženih grupa (parija) mogu protivno njihovoj volji biti nametnuta obeležja (simboli)."                "U cilju borbe protiv obeležavanja, simboli mržnje mogu se zakonski zabraniti, kao i govor mržnje."

 

3.Dehumanizacija                "Jedna grupa poriče humanost (čovečnost) druge grupe. Njeni članovi izjednačavaju se sa životinjama, insektima ili bolestima."

"Treba zabraniti medije koji šire mržnju, kao i svaku propagandu koja promoviše mržnju. Treba bez oklevanja kažnjavati zločine iz mržnje."

 

4. Organizacija     "Genocid je uvek organizovan... Posebne vojne, paravojne ili milicijske jedinice se često obučavaju i naoružavaju..."                "Kako bismo se suprotstavili ovom stadijumu, članstvo u ovakvim grupama mora biti zabranjeno zakonom."

5. Polarizacija       "Grupe koje šire mržnju emituju polarizujuću propagandu..."

"Preventiva se može sastojati u obezbeđivanju sigurnosti za umerene vođe ili pomoći grupama za ljudska prava..."

 

6. Identifikacija

                "Žrtve se identifikuju i izdvajaju zbog svoje etničke ili verske pripadnosti..."        "Na ovom stupnju mora se jasno pozvati na uzbunu protiv genocida..."

7. Istrebljenje       "Za ubice ovo je istrebljenje jer oni ne smatraju da su njihove žrtve sasvim ljudi."             "Na ovom stupnju samo brza i sveobuhvatna oružana intervencija može zaustaviti genocid. Moraju biti uspostavljene stvarne sigurne zone ili koridori za evakuaciju izbeglica sa teško naoružanom međunarodnom zaštitom."

8. Poricanje          "Počinioci... poriču da su počinili ikakav zločin..."        "Odgovor na poricanje jeste kazna izrečena pred međunarodnim ili nacionalnim sudovima."

Navedeni prikaz predstavlja etape nastanka i razvoja krivičnog djela genocida, koje su u značajnoj mjeri bile prisutne i u Bosni i Hercegovini, uzimajući u obzir sve relevantne činjenice i okolnosti koje su na posredan ili neposredan način uticale na nastanak i razvoj genocida. U navedenoj konstalaciji odnosa bitno je naglasiti ulogu i uticaj intelektualne elite, dominantno uticajnih političih grupa, okruženje i geografski položaj, medija (pisanih, a pogotovo elektronskih), civilnih i vojnih struktura i drugih subjekata, kao i njihovi  međusobni odnosi koji su kreirali i usmjeravali određene aktivnosti koje su u vrlo kratkom vremenskom periodu prerasle u genocid.

 

 

 

 

 

 

 

 

     

V.   KRIMINOGENI FAKTORI GENOCIDA

1.  Okruženje i geografski položaj

 

Bosna i Hercegovina graniči sa Srbijom, Crnom Gorom i sa Hrvatskom, državama koje su, kao i naša država, sačinjavale bivšu SFRJ, koja je svoj raspad doživjela devedestih godina prošlog vijeka. Nažalost, raspad bivše zajedničke države nije prošao na miran i civilizovan način. Još u vrijeme neposredno prije raspada bivše SFRJ, postojale su ozbiljne namjere i tendencije od istočnih susjeda, tj. Srbije da Bosna i Hercegovina ostane u ustavnopravnom okviru ostatka bivše Jugoslavije zajedno sa Srbijom i Crnom Gorom, što je u potpunosti bilo skoro opšteprihvaćeno i od srpskog stanovništva u BiH. Stanovništvo Bosne i Hercegovine je u tom periodu bilo multietnično i multireligiozno (Bošnjaci, Srbi, Hrvati, Romi, Albanci, i dr.), stoga se može reći da je Bosna i Hercegovina bila mini Jugoslavija. Demografska slika BiH je bila takva da su Bošnjaci pretežno bili većinsko stanovništvo u centralnoj Bosni i na krajnjem sjeverozapadnom i istočnom dijelu Bosne i Hercegovine. Hrvati su činili većinsko stanovništvo u zapadnom dijelu Hercegovine i sačinjavali su znatan broj stanovnika u centralnim i sjevernim dijelovima Bosne. Srbi su bili većinsko stanovništvo u sjeverozapadnim dijelovima zemlje. Većina muslimanskog stanovništva (preko 80 posto)  u bivšoj Jugoslaviji  je živjela u Bosni i Hercegovini.

Okruženje kao faktor  genocida može se promatrati sa dva aspekta i to: okruženje kao faktor koji pogoduje, podstiče i podržava izvršenje krivičnog djela genocid i okruženje kao faktor koji preventivno djeluje putem vlastitih institucija sistema i nevladinih organizacija u cilju sprečavanja nastanka krivičnog djela genocid. Činjenice govore da je neposredno okruženje, kada je u pitanju Bosna i Hercegovina, imalo dominantan uticaj na sveukupna dešavanja kao i na razvoj događaja pa i sam rasplet, ne samo kada se posmatra stradanje Bošnjaka već i Srba i Hrvata, s obzirom na činjenicu da rat po svojoj prirodi u određenim situacijama ne bira žrtve, npr. granatiranje i opsada glavnog grada BiH za posljedicu su imali i stradanje nebošnjačkog stanovništva (posebno civila), bez obzira što je bošnjačko stanovništvo bilo dominantno većinsko u tom periodu.

Prema Noelu Malkolmu, u BiH je bilo angažovano oko 80.000 vojnika i paravojnih jedinica iz Srbije i Crne Gore i oko 15.000 pripadnika regularne Hrvatske vojske , što potvrđuje da su genocid i okruženje u uskoj povezanosti te se faktor okruženja prilikom svih analiza treba uzeti u obzir.

Polazeći od ove činjenice, nameće se logičan zaključak da su angažovani vojnici iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske, koji su učestvovali na ratištima širom Bosne i Hercegovine, bili dobro opremljeni u materijalno-tehničkim resursima (logistička podrška, hrana, lijekovi, vojna oprema, naoružanje i municija itd.), te da su bili dobro vojno obučeni i pripremljeni.

 Kada je riječ o učešću paravojnih formacija u ratu u Bosni, najpoznatiji su bili Srpska dobrovoljačka garda (kasnije nazvana Tigrovi), predvođena Željkom Ražnatovićem Arkanom, i četnici, koje je organizovao i vodio Vojislav Šešelj, vođa ekstremističke Srpske radikalne partije, stacionirane u Bosni (SRS). 

 

 

 

Kadar iz objavljenog snimka pogubljenja četiri dječaka i dva mladića iz Srebrenice

 

U takvoj konstelaciji odnosa Bošnjaci su se našli u izuzetno teškoj, pa gotovo i bezizlaznoj situaciji, jer su bili limitirani iz više razloga: 1. vojne strukture su bile slabo opremljene, prije svega naoružanjem i municijom (pogotovo na početku rata) jer je u tom periodu Bosna i Hercegovina bila pod embargom uvoza, odnosno kupovine i nabavke oružja i municije, 2. nisu bili kadrovski osposobljeni i obučeni za vođenje rata, izuzev pojedinaca koji su vojne vještine i sposobnosti (rukovanje i upotreba naoružanja i sl.) stekli u bivšoj JNA, 3. uslijed neprijateljski raspoloženog okruženja (Srbije, Crne Gore i Hrvatske) te opsade pojedinih gradova (Sarajeva, Goražda, Bihaća...) evidentna je bila blokada dostave hrane, sanitetske opreme, lijekova, što je dovodilo u pitanje biološku egzistenciju kako civilnog stanovništva, tako i vojnih struktura, 4. reakcije i odgovori međunarodne zajednice na počinjene zločine su bili neprimjereni, odnosno neefikasni u cilju prevencije budućih događaja sa stravičnim i nesagledivim ljudskim žrtvama, te su kod stanovništva stvarali stanje očaja, beznađa, panike itd.

Događaji od 1992. do 1995. u BiH su nedvosmisleno pokazali da politički režimi država iz okruženja vrlo uspješno pronalaze među Srbima i Hrvatima u BiH svoje pristalice koje su spremne provesti i konkretizovati zločin i preuzeti ulogu izdajnika vlastite države i svog naroda. Teritorijalne pretenzije država iz okruženja spram BiH usmjerene na njeno rasparčavanje i pripajanje dijelova istočnim i zapadnim susjedima, propraćene zločinima, nisu samo karakteristika i nastojanja političkih režima iz susjedstva, zadnjeg rata u BiH, već one imaju svoje korijene duboko u historiji. Neshvatljiva je situacija da su te iste pristalice u različitim historijskim razdobljima provodile dobro osmišljene i planirane ciljeve istočnih i zapadnih susjeda te zastupale njihove interese, zanemarujući svoje vlastito porijeklo, interese vlastite države u kojoj su živjele, radile, obrazovale se itd.

 Uvid u genezu rata jasno pokazuje da je srpska invazija na BiH decenijama pripremana kao iredentistički rat u svrhu stvaranja velike Srbije. Kao početak intenzivnih priprema za ovaj rat, treba svakako uzeti Memorandum Srpske akademija nauka i umetnosti 1986, u kojem je sadržan idejni i politički osnov iredentizma. Taj memorandum je izričito ili implicitno naglasio nužnost nacionalnog ujedinjavanja srpskog naroda, bez obzira na to u kojoj se republici ili pokrajini nalazi, shvaćajući to kao njegovo historijsko i demokratsko pravo. 

Navedeni memorandum je imao uporište još u ranijem periodu i pojavio se kao plod nastojanja istočnih susjeda da se u jednoj teritorijalnoj cjelini - državi okupe Srbi, gdje će moći živjeti samo Srbi. Naglašena srpska superiornost Srba u odnosu na ostale, prije svega Bošnjake, koji po pitanju države BiH nemaju alternativnu varijantu, uvijek je bila u manjoj ili većoj mjeri prisutna, ovisno o prilikama koje su vladale u određenim historijskim periodima. Otuda i dolaze teritorijalne pretenzije spram BiH koje su po svojoj prirodi zločinačke, uništavačke ili, bolje rečeno, genocidne. Nažalost, pred kraj XX vijeka, pred očima međunarodne javnosti, zločinačke pobude su se ponovo probudile i razbuktale u nastojanju da se konačno vjekovne teritorijalne pretenzije ostvare u praksi.

 

2.            Religija i genocid

 

Religija kroz historiju je vrlo često imala veliki uticaj i moć, pa ponekad čak i bez ograničenja. Česta  pojava je bila da se religija zloupotrebljavala od moćnika, pogotovo u odnosu prema siromašnim, nemoćnim itd. Tako je u srednjem vijeku crkva bila jedini tumač svih prirodnih i društvenih pojava pa je tako imala i patronat nad izvođenjem pravde. Analizom svih dosadašnjih ratova (svjetskih, regionalnih), evidentno je da je i religija predstavljala značajan faktor. Puno je primjera ratova iza nas u kojima je vršena diferencijacija ljudi po osnovu religije. Religijska pripadnost u određenom vremenu, na određenom prostoru značila je smrt ili život čovjeka.

Religijska pripadnost žrtve jeste, između ostalog, i uslov za postojanje krivičnog djela genocid. Sama pripadnost određenoj religiji neposredno znači da je žrtva unaprijed obilježena kao takva jer, u suprotnom, osoba ne bi bila žrtva, odnosno ne bi protiv nje bile usmjerene radnje izvršenja koje predstavljaju genocid. Historijski promatrano, stradanja Jevreja u Drugom svjetskom ratu, kao i druga stradanja pripadnika drugih religija u drugim historijskim periodima uslijed brojnih ratova dovela su u centar pažnje religiju kao jedan od genocidnih faktora. Pri određivanju potencijalne žrtve krivičnog djela genocid nije relevantno da li je u konkretnoj situaciji određeno lice vjernik ili ateista, već uopšte pripadnost određenoj religiji, tj. samim rođenjem. Iz naprijed navedenog može se konstatovati da čovjek samim činom rođenja i pripadanjem određenoj religijskoj skupini predstavlja potencijalnu žrtvu.

Tako Richard Rorty (Ričard Rorti) kaže: “Neki musliman u Bosanskom Petrovcu bio je prisiljen da odgrize penis drugom muslimanu zatvoreniku. Muslimanski muškarci su obrezani kao i jevrejski, a srpski nisu, i zato treba da ga prisilite da skine hlače da ga prepoznate, što je mali korak do toga da ga ubijete.“ 

Civilizovan svijet je pred ovakvim činjenicama potpuno zbunjen, a što je zabrinjavajuće, teško je da može pronaći realne mogućnosti da se pronađu efikasni mehanizmi zaštite čovjeka kao individue u budućem periodu, bez obzira na kojem se geografskom prostoru nalazi i bivstvuje. S druge strane, zabrinjava činjenica da i pored svih nastojanja čovječanstva da preventivno djeluje na ovakvu pojavu, kroz razne načine zaštite osnovnih ljudskih prava i sloboda građana, genocid se opet dešava, odnosno ponavlja, samo se postavlja pitanje kada će se dogoditi i gdje, tj. na kojem geografskom prostoru.

Američki pisac i istraživač Michael A. Sells ističe da je genocid nad Bošnjacima bio motiviran i u velikoj mjeri opravdan vjerskim nacionalizmom, koji su finansijski i vojno potpomagale Srbija i Hrvatska. Žrtve tog genocida, prije svih, bili su Bošnjaci, odabrani za uništenje zbog svoje vjere.

 Konvencija o genocidu iz 1948. godine potvrđuje, između ostalog, i religioznu pripadnost žrtve kao uslov postojanja genocida. Genocid u Srebrenici ukazuje da je religijska pripadnost bila odlučujući faktor u pogledu preduzimanja radnji izvršenja (npr. ubistvo članova grupe) koje su bile usmjerene prema Bošnjacima, odnosno muslimanskom stanovništvu koje je bilo skoncentrisano na tom području. Fizičko odvajanje muslimana, nakon ulaska srpskih snaga i vojnog zauzimanja Srebrenice, na osnovu njihove religijske pripadnosti, nakon čega su isti, baš zbog te pripadnosti ubijani, govori u prilog naprijed navedenom da je religijska pripadnost bila odlučujući, odnosno presudan faktor genocida.

Nakon prikazivanja kasete u Haškom tribunalu o likvidaciji šest muslimana zarobljenih u Srebrenici, javnost se pitala ko je sveštenik koji blagosilja pripadnike Škorpiona pred odlazak u borbu: "Daj vernoj vojsci tvojoj da bude na savlađivanje neprijateljskog naroda... U ime Oca i Sina i Svjatogo duha, sretno otišao i došao..." tako je svešteno lice pred egzekuciju u Srebrenici blagosiljalo škorpione.

 Situacija na prostoru bivše Jugoslavije, posebno Bosne i Hercegovine, specifična je zbog multireligijskog ambijenta. Taj multireligijski ambijent smatra se jednim od bogatstava ovog regiona i suživota na ovim prostorima. Međutim, zbog nacionalne polarizacije koja je, tokom rata na prostoru bivše Jugoslavije, uglavnom pratila i vjersku polarizaciju bilo je mišljenja da upravo ta pripadnost naciji, a samim tim i vjeri, generira kriminalno ponašanje. Pri tome se, uglavnom, mislilo na činjenje genocida i ratnih zločina. S obzirom na to da se u postratnom periodu vrše razna istraživanja u pogledu masovnog i masivnog činjenja genocida na prostorima Bosne i Hercegovine, rezultati će pokazati koji su sve uzroci ovih teških zločina. 

Međutim, važno je naglasiti da religije proklamiraju pravdu u najširem smislu riječi, što podrazumijeva zaštitu i osnovnih ljudskih prava i sloboda svih građana, pružanje pomoći i podrške bolesnim, iznemoglim, siromašnim, međusobno razumijevanje i poštivanje drugog i drugačijeg, visok prag tolerancije...,  te osuđuje svako kriminalno ponašanje. Svete knjige koje možemo shvatiti kao religijske zakonike koji sadrže norme ponašanja proklamuju navedene principe. Tako shvaćena religija ima preventivnu ulogu u sprečavanju zločina. Ekstremna shvatanja bilo koje religije koja se kose sa navedenim principima ne doprinose prevenciji genocida, već suprotno. Zloupotreba religije od bilo koga (države, pojedinca, grupe građana, političkog režima itd.) na bilo kojem prostoru i vremenu u ostvarivanja političkih, kolonijalnih, ekonomskih, osvajačkih, uništavačkih ili nekih drugih ciljeva koji ne spadaju u domen religije može dovesti do genocida koji po svojoj prirodi nanosi ogroman i nenadoknadiv gubitak i štetu čovječanstvu. Dakle, dosljedna primjena, odnosno prakticiranje religije koja izričito osuđuje i zabranjuje svako kriminalno ponašanje čovjeka, po svojoj ulozi, uticaju i značaju u određenoj društveno-religijskoj zajednici ima preventivni karakter te usmjerava određena ponašanja i aktivnosti čovjeka prema postizanju društveno korisnih ciljeva. 

 

3.            Elita - mitomanija - ideologija i genocid

 

Stoljećima je Bosna i Hercegovina bila pozornica stalnih borbi za nadmoć svjetskih sila: Mletačka Republika - Italija, Otomanska carevina, Austro-Ugarska carevina i druge. Njen narod je korišten za ciljeve moćnih, tako što je ponekad dobrovoljno učestvovala, ali uglavnom nevoljno u njihovim strateškim osvajanjima zemalja i historijskim igrama moći. Pa ipak, narod Bosne i Hercegovine uspijevao je da sačuva svoj identitet usred tutnjave moćnih armija i oružja, identitet tolerancije i suživota. 

Nasrtaji na međunarodnopravni subjektivitet i postojanje Bosne i Hercegovine kao države uopšte vremenom su jenjavali i bili slabiji, da bi se opet u određenom društveno-historijskom momentu ponovo aktivirali. Bosna i Hercegovina je odolijevala i sačuvala svoj državnopravni kontinuitet i pored stravičnih i alarmantnih događaja iz njene prošlosti, koji su nekad dovodili u pitanje njen opstanak.

Početak političkog pluralizma obilježen je u značajnoj mjeri nacionalnom diferencijacijom stanovništva sa različitim nacionalno-političkim interesima. Duh velikosrpskog nacionalizma iskazao se posebno (uz blagoslov Srpske pravoslavne crkve) prilikom proslave 600. obljetnice Kosovske bitke i kroz nošenje tobožnjih kosti kneza Lazara. Isticana je stalna ugroženost, pa se Srbi pozivaju na okup, jer su gubitnici u miru, a dobitnici u ratu. Mitomanija i mitingaška svijest zahvatile su mase na tragu Memoranduma sa osnovnim ciljem pretvaranja Jugoslavije u proširenu Srbiju. 

 U takvim uslovima Bosna i Hercegovina se našla u izuzetno teškoj situaciji, upravo zbog nastojanja da se ospori međunarodnopravni subjektivitet nakon njenog zvaničnog priznanja kao neovisne, nedjeljive, samostalne i suverene države.

Tako je predsjednik SDS-a Radovan Karadžić, koji će kasnijim stvaranjem Republike Srpske postati njenim predsjednikom, na skupštinskom zasjedanju neposredno prije početka rata u BiH, obraćajući se skupštinskom auditoriju, rekao slijedeće: “Nemojte misliti da nećete odvesti Bosnu i Hercegovinu u pakao, a muslimanski narod možda u nestanak jer muslimanski narod ne može da se odbrani ako bude ratovao“. 

Ova izjava je uz sve intenzivniji i narastajući nacionalizam nagovještavala, odnosno bila uvod u početak rata u Bosni i Hercegovini, mada u tom momentu niko nije mogao ni zamisliti kakve će posljedice nastupiti u bliskoj budućnosti. 

Osnovni zadatak elite jeste da se zločin genocida osmisli i planira. Poznata je činjenica da zločin genocida ne nastaje spontano, stihijski ili slučajno. U literaturi se najčešće spominje „Načertanije“ koje je sačinio srpski sveštenik Ilija Garašanin 1844. godine, koji je u kasnijem periodu aktiviran i izražen u memorandumu Srpske akademije nauka i umetnosti u Beogradu  1986. godine, čija je suština stvaranje velike Srbije koja bi po tom konceptu bila etnički čista (jednonacionalna država) i obuvatala bi i teritoriju Bosne i Hercegovine.

Srpsko vodstvo je već početkom 80-ih godina postavilo jugoslovenskim republikama zahtjeve:

1.            poništenje svih konfederalnih elemenata Ustava iz 1974;

2.            promjenu ustavnog položaja autonomnih pokrajina, jačanje centralizma i unitarizma i

3.            jačanje jedinstvenog Saveza komunista Jugoslavije na račun samostalnih republičkih Saveza komunista.

Srbijanski političari su punih 70 godina doživljavali Jugoslaviju kao svoju nacionalnu državu (unitarizam), a ne kao ugovorenu, ravnopravnu, višenacionalnu zajednicu .

Smatra se da je Dositej Obradović (1740-1811), srpski pisac i ideolog, prvi izjednačio muslimane sa Turcima u djelu Život i priključenia, štampano 1783. godine, a u pismu Ljubaznom Haralampiju iz iste godine kaže: „Kada se Turci-Osmanlije povuku, Bošnjaci će se povratiti staroj vjeri i jeziku, jer se vjera može promijeniti, a jezik ne može“. 

Poistovjećivanje Bošnjaka-muslimana sa Turcima evidentno je iz izjave komandanta VRS-a generala Ratka Mladića prilikom ulaska srpskih snaga u Srebrenicu 1995. godine, u kojoj ističe: „Evo nas jedanaestog jula 1995. godine u srpskoj Srebrenici uoči još jednog velikog praznika srpskog, poklanjamo srpskom narodu ovaj grad i napokon došao je trenutak da se posle bune protiv dahija Turcima osvetimo na ovom prostoru“ ,  koja se emitovala, odnosno koju su prenijele televizijske kuće. Ovo je izjava prvog i najodgovornijeg čovjeka VRS-a u tom periodu u kojem se počinio genocid u Srebrenici, nakon čega su se emitovali snimci izbezumljenih žena, djece, starih i iznemoglih koji su zatočeni na tom području. Nakon ulaska vojske Republike Srpske u Srebrenicu i slamanja vojnog otpora Armije BiH, nastao je haos u samom gradu, koji je rezultirao masovnim ubijanjem Bošnjaka-muslimana koje je presudom generalu Vojske Republike Srpske Radislavu Krstiću okarakterisan i pravno formulisan, tj. nazvan pravim imenom - genocid.

                Evo šta je, naprimjer, Draža Mihailović, organizator i komandant četničkih odreda, 20. decembra 1941. godine u pisanim instrukcijama formuliranim u deset tačaka, a upućenim starješinama pojedinih četničkih formacija, isticao kao svoje ratne ciljeve:

1.            Borba za slobodu celokupnog našeg naroda pod skriptom NJ.V. Petra II.

2.            Stvoriti veliku Jugoslaviju i u njoj veliku Srbiju, etnički čistu u granicama Srbije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine, Srema i Bačke.

3.            Bitka za uključivanje u naš državni život i svih još neoslobođenih slovenačkih teritorija pod Italijom i Nemcima, kao i Bugarske i severne Albanije sa Skadrom.

4.            Čišćenje državne teritorije od svih narodnih manjina i nenacionalnih elemenata.

5.            Stvoriti neposredne zajedničke granice između Srbije i Crne Gore, kao i između Srbije i Bosne, čišćenjem Sandžaka od muslimanskog življa i Bosne od muslimanskog i hrvatskog življa.

6.            Kazniti sve uopšte, i Muslimane koji su u tragičnim danima nemilosrdno uništavali naš narod.

7.            Kazniti sve one koji su krivi za našu aprilsku katastrofu.

8.            U krajevima, očišćenim od narodnih manjina i nenacionalnih elemenata, izvršiti naseljavanje Crnogoraca. U obzir dolaze siromašne, nacionalno ispravne i poštene porodice.

9.            Osiguranje jednog takvog političkog tela koji će voditi državni brod smerom opštih narodnih težnji i intereesa.

10.          Ciljevi su ogromni, zato je borba toliko zahvalnija za one koji se bore za njeno ostvarenje.

 

           Spomenute instrukcije artikulisane u deset tačaka nedvosmisleno izražavaju namjeru da se ostvari potpuna superiornost jednog naroda u odnosu na druge, a pogotovo se dovodi u pitanje opstanak manjinskih naroda. Osim toga, ističe se nacionalna homogenost u teritorijalnom smislu.

Suprotno tim idejama o velikoj Srbiji, hrvatski političar i filozof Ante Starčević (1823-1896) zagovara da se na tim prostorima stvori moćna Hrvatska, ali opet bez Bosne i Hercegovine i Bošnjaka, jer na Balkanu postoje samo dvije nacije - Hrvati i Bugari, a Slovenci su planinski ili Norični Hrvati, dok za Srbe kaže da se taj naziv može koristiti za „nečistu pasminu raznovrsnog porijekla“.

Negacija Bosne i Hercegovine kao suverene države, kao i teritorijalne (osvajačke) pretenzije, evidentne su i iz slijedećih citata:

„...mi smo nacionalno-politički opasna zemlja... Svijet treba da zna i da se uvjeri da Srbija može da operiše s mnogo većom cjelinom no što je njena teritorija. Od Srbije mogu da pođu najveće teritorijalne transformacije. Ne treba prezati od toga da se taj strah ulije u svijet ako je korisno za naše nacionalne interese...“ (Jovan Cvijić,1909)

„...Srbi moraju imati hegemoniju na Balkanu, a da imaju hegemoniju na Balkanu, moraju prethodno da imaju hegemoniju u Jugoslaviji... a moći će to učiniti samo ako budu okupljeni u homogenoj Srbiji i u okviru Jugoslavije koju će zadahnuti svojim duhom i dati joj svoj pečat...“ (Stevan Moljević,1941)

„...Srpski narod će živjeti u jednoj državi...“ (Slobodan Milošević,1991)

“...Ja vam kažem, kakva god Bosna bude, u srpskim krajevima i srpskom selu nijedan muslimanski temelj se neće zakopati, jer ćemo mi dati uputstvo Srbima da ne smiju prodavati muslimanima zemlju. Prvi temelji, koji se zakopaju, letjeće u vazduh...“ (dr. Radovan Karadžić, 1991)

“...Bez Bosne i Hercegovine hrvatska država bila bi prostorno unakažena i gotovo prekinuta, ne bi imala pravoga jedinstva ni zaokruženosti. Hrvatska bez Herceg-Bosne, kako je jedanput mudro rekao Ante Radić, ideolog HSS-a, bila bi slična jednoj polovini kruha kojemu je izrezana sredina i ostala samo vanjska kora...“ (Krunoslav Draganović i Dominik Mandić u knizi „Herceg-Bosna i Hrvatska“)

“...Bosna nije nacija, nema ni prava ni povijest nacije. Nacija je zemlja, ali je i rasa i krv, a takozvanu Bosnu naseljava nekoliko rasa i krvi. Kako bi neki iz te miješane i nečiste etničke situacije htjeli oblikovati cjelinu. Ne, gospodo, ne! Bosna mora nestati...“ (Iz svjedočenja o Tuđmanovom stavu prema Bosni, francuski filozof Bernard Henry Levy u knjizi „Ljiljani i pepeo - Dnevnik pisca u bosanskom ratu“)

“...sa cjelovitom Bosnom mi bismo izgubili Bosnu u potpunosti, čitava Bosna bila bi protiv nas. Ali, na ovaj način mi ćemo imati, slušajte, granice hrvatske države kakve možda nikada u povijesti nismo imali... pa ne bi se oni (HVO) mogli održati da im nismo pomagali, jasno. A, imamo i sa Abdićem sporazum da, ako dođe do razlaza, odnosno kada dođe do razlaza, da ta zapadna Bosna je sastavni dio Hrvatske...“ (Franjo Tuđman, stenogram od 6. novembra 1993 /“Dani“,15. XI 2002)

Navedeni citati po svom sadržaju nedvosmisleno zanemaruju i osporavaju vremensko postojanje Bosne i Hercegovine sa svim elementima države, iako BiH nikada nije imala ovakav ili sličan odnos prema susjednim zemljama.

Ante Marković je tokom svog glavnog svjedočenja u Haškom tribunalu rekao da je 1991. godine iz više izvora čuo za sastanak Milošević - Tuđman u Karađorđevu, na kojem je dogovorena podjela BiH. U direktnim razgovorima koje je sam zatražio, obojica su mu priznala da je istina šta se govori za Karađorđevo. Tražio sam da razgovaram s obojicom i sreli smo se odvojeno, u Beogradu i Zagrebu. Ja sam im otvoreno rekao šta sam doznao. I jedan i drugi su potvrdili da su se dogovorili da podijele BiH. Milošević mi je to odmah rekao, a Tuđmanu je trebalo mnogo više vremena, kazao je Marković.

Ideje i politički koncepti koji naglašavaju i insistiraju superiornost jednog naroda u odnosu na drugi ili druge, te nacionalna, etnička, vjerska različitost i pripadnost kao osnovni kriterij i mjerilo vrednovanja čovjeka, odnosno ljudi koji egzistiraju na određenom teritoriju, predstavljaju latentnu opasnost koja u određenom periodu, ovisno o određenim društvenim okolnostima, može prouzrokovati ekstremne destruktivne ljudske radnje od pojedinaca, određenih grupa, itd. Ovakva shvatanja zanemaruju međunarodnopravni subjektivitet države Bosne i Hercegovine i ne uvažavaju univerzalna ljudska prava i slobode građana, te neposredno ugrožavaju, prvenstveno jednakost i ravnopravnost građana, bez obzira na nacionalnu, etničku, vjersku pripadnost. Stoga, multietnički demografski mozaik BiH treba promatrati kao prednost, a ne obrnuto. Zloupotreba nauke radi afirmacije i proklamovanja određene ideologije, tj. u slučajevima kada ideologija mijenja naučno-istraživački rad u ostvarivanju svojih ciljeva i interesa koji neposredno zadiru u prava i slobode drugog bezbroj puta se pokazala opasnom i štetnom.

 

4.            Mediji i genocid

 

Od nadležnih sudova u Bosni i Hercegovini kao ni od Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju nije do sada donesena nijedna osuđujuća presuda koja tretira govor mržnje, iako se u zadnje vrijeme sve više aktualizira krivična odgovornost novinara od 1992. do 1995. godine i sve intenzivnije postavljaju pitanja koja se neposredno odnose na ulogu medija u kontekstu poticanja na zločin.

Od 1991. do 1995. godine na području bivše Jugoslavije bili smo suočeni sa brojnim javnim oblicima izražavanja i prenošenja  mržnje, te poticanja na zločine. Mediji su korišteni i za podsticanje mržnje i nasilja i za ratnu propagandu. Potrebno je razlikovati zabranjeni govor mržnje od dozvoljenih oblika ratne propagande. Postoje posebni testovi kojima se može utvrdili razlika između govora mržnje i ratne propagande, zabranjenog i dozvoljenog oblika. Također, postoje međunarodne konvencije koje relugiraju legitmno prihvaćeni sadržaj ratne propagande. Svaki oblik propagande koji uključuje opravdanje etničke ili vjerske supremacije jedne grupe nad drugom je neminovno zabranjeni i kažnjivi oblik. 

Nacionalna diferencijacija u Bosni i Hercegovini podrazumijevala je formiranje pojednih nacionalnih medija koji će „objektivno“ informisati javnost, odnosno „svoje građane“ o tekućim aktuelnostima. Sasvim je za očekivati da u ratnom periodu elektronski mediji imaju superiorniju ulogu i značaj u odnosu na pisane, prije svega zbog znatne ograničenosti slobode kretanja građana uopšte i nemogućnosti saobraćajne komunikacije između linija razgraničenja. Medijska manipulacija građanima zasnovana na govoru mržnje u ratnom periodu koji sam po sebi podrazumijeva očaj, strah, beznađe, potiče na akciju izraženu u destruktivnim ljudskim ponašanjima. Ne treba zanemariti činjenicu da u ratnim uslovima najčešće vojne i civilne vlasti imaju značajnu ili ponekad potpunu kontrolu nad medijima, što predstavlja otežavajuću okolnost u vezi sa objektivnim, nepristrasnim i profesionalnim informisanjem. Također, u pojedinim izvještajima evidentna je generalizacija ljudi, odnosno identifikacija ljudi po osnovu njihove nacionalne, etničke, rasne ili vjerske pripadnosti kao jedinom i najvažnijem kriteriju, što se u svakodnem životu pojednostavilo na jezičku upotrebu „mi i oni“, „naši i njihovi“ itd.

 Interesantan je izvještaj Rade Đokić, novinarke Radio-televizije Srbije za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini, u kojem navodi: Muslimanski ekstremisti dosetili su se valjda najstravičnijeg načina mučenja na planeti. Protekle noći srpsku nejač živu su bacali u kaveze lavovima u zoološkom vrtu Pionirska dolina, tvrdi srpska straža sa Kromolja.

 Ovakve i slične interpretacije, odnosno izvještavanja građana putem radio-televizijskog servisa navedene novinarke, najvjerovatnije da je poticalo i motivisalo, između ostalih, i srpske dobrovoljce, pripadnike paravojnih formacija iz Srbije na vojni angažman u Bosni i Hercegovini, čije su posljedice poznate. Neprovjerene, neistinite i poluistinite informacije su bile dodatni stimulans za manipulaciju i uticale su na stvaranje većeg emotivno-ratnog i patriotskog naboja koji je rezultirao ratnim zločinima na terenu.

Medijski uticaj (elektronskih i pisanih) na ukupna dešavanja u svakodnevnom životu građana u mirnodobskim uslovima življenja je ogroman, pa tako i u ratnim okolnostima, kada je interes svakog čovjeka za dobijanjem tačne informacije izraženiji i to iz vrlo jednostavnog razloga što se takve informacije vrlo često odnose na samu egzistenciju, počev od uobičajenih, tj. svakodnevnih informacija u vezi sa npr. napajanjem električnom energijom i plinom, do izvještaja sa ratišta, političkih pregovora itd. U ratnom periodu  mediji, pogotovo elektronski, imaju mogućnost da utiču, tj. da iskoriste raspoložive kapacitete i resurse da spriječe ili bar pokušaju (potpuno ili djelimično) svaki oblik kriminalnog ponašanja i isto tako da podstiču, podržavaju i afirmišu kriminalna ponašanja, pa tako i zločin genocida.

 Tako, npr. uloga medija u Prijedoru na početku rata u tom gradu bila je tema specijalnog izvještaja Komisije eksperata Ujedinjenih naroda, koji je objavljen 1994. godine. Pored ostalog, u izvještaju stoji da su sredstava za širenje propagande u tom gradu bili lokalni radio, te novina “Kozarski vjesnik”.  Na osnovu iskaza svjedoka Sud (haški) je zaključio da se na lokalnom radiju u Prijedoru kao sinonimi za nesrpsko stanovništvo korišteni izrazi poput ustaše, mudžahedini i zelene beretke, izrazi koji su dio jezika mržnje kojim se koristila propaganda u ratu. 

Da bi podstrekavanje na genocid predstavljalo zločin, ono, saglasno sa međunarodnim pravom, mora da bude ne samo neposredno nego i javno. Podstrekavanje na genocid je kažnjivo čak i ako mu ne usledi izvršenje.

Mediji u tom smislu su pogodni, jer upravo zbog same prirode posla omogućavaju da se ispune navedena dva uslova neposrednosti i javnosti te utiču na neodređeni broj ljudi.

Statutima ad hoc međunarodnih kaznenih sudova za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) i Ruandu (MKSR), te Statutom stalnog Međunarodnog kaznenog suda (MKS) predviđa se  kažnjavanje poticanja – uključujući i verbalnog, na neki od zločina nad kojima sudovi imaju nadležnost. U članu 4. Statuta MKSJ-a kaznenim djelom smatra "direktno i javno poticanje na djelo genocida", dok Statut MKS-a individualnom kaznenom odgovornošću smatra svako "naređivanje, olakšavanje, nagovaranje ili poticanje na (takav) zločin koji se dogodio ili je bio planiran" (član 25). Isto tako u članu 2. Statuta Suda za Ruandu kaznenim djelom smatra se i svako "direktno i javno pozivanje na genocid". U skladu sa ovom odredbom ovaj sud je po prvi put nakon suđenja za nacističke ratne zločine u Nuremburgu osudio govor mržnje, kada je dva radijska i jednog novinskog rukovoditelja osudio na doživotni zatvor jer su putem svojih medija svakodnevno poticali genocid. Ferdinand Nahimana, Jean Bosco Barayagwiza i Hassan Ngeze su osuđeni za genocid, podstrakivanje genocida i zločin protiv čovječnosti jer su „širili informacije i propagandu koja je doprinijela ubistvima i mržnji između Tutsija i Hutua“, kako je navedeno u presudi.

Kada je u pitanju odgovornost medija u BiH u kontekstu direktnog i javnog poticanja na djelo genocid, nemamo nijednu pravosnažnu presudu koja bi mogla biti osnov za analizu, iako su mediji imali znatan uticaj na na kreiranje svijesti kod građana. Sama činjenica da su u periodu 1992-1995. svi važniji događaji medijski propraćeni i zadokumentovani upućuje na dilemu da li su i u kojoj mjeri uticali na stravične događaje, a pogotovo na genocid počinjen u Srebrenici. Iako je ovo pitanje i psihološkog karaktera, potrebno mu je dati i krivičnopravnu dimenziju u određenim situacijama.

 

5.            Pasivan odnos međunarodne zajednice prema Bosni i Hercegovini

 

Na Zapadu se općenito smatra da su nedavni ratovi u Hrvatskoj i Bosni bili etnički sukobi, nastali ključanjem opskurnih, ali žilavih etničkih mržnji među lokalnim stanovništvom. Diskurs o vjekovnim etničkim mržnjama, kao karakterizacija povijesti ovih regiona, uveliko je pogrešan; nikad nije bilo etničkih ratova u drevnoj povijesti Bosne i Hrvatske, a jedini sukobi koji su u sebi dijelom nosili etnički karakter su oni savremeni, nastali u veoma posebnim geopolitičkim uslovima (Drugi svjetski rat, prije svega).

Odnos međunarodne zajednice prema Bosni i Hercegovini u periodu 1992-1995. godina može se uopšteno okarakterisati kao pasivan odnos u pogledu sprečavanja ljudskih destruktivnih ponašanja koja su u julu 1995. godine u općini Srebrenica prerasla u zločin genocida. Naime, međunarodna zajednica je u promatranom periodu svoj angažman u BiH orijentisala uglavnom na dostavu humanitarne pomoći (hrane, lijekova, sanitetskog materijala, odjeće, obuće itd.), što nije zanemarivo u ratnim uslovima življenja, ali je zanemarivo ili beznačajno kada je u pitanju fizički opstanak ljudi iz veoma prostog razloga što ubijenom čovjeku ili skupini (grupi) ljudi hrana, lijekovi i slična pomoć i podrška nemaju nikakvog značaja. Promatranje cjelokupne situacije u BiH, isključivo kao humanitarnog slučaja, bio je apsolutno pogrešan pristup međunarodne zajednice. 

Između ljeta 1991. i zime 1995. godine ljudi širom svijeta gledali su horor i divljaštvo koji su otpočeli u bivšoj Jugoslaviji. Gradovi i sela izbrisani su sa lica zemlje, muškarci i žene silovani, terorizirani u smještajnim logorima, bespomoćni građani masakrirani, a milioni ljudi prisiljeni da napuste svoje domove u tzv. kampanji etničkog čišćenja. 

                Zaključak konferencija o miru, održane u Londonu 20. avgusta 1992. godine, od koje se puno očekivalo, jeste da se rat mora odmah obustaviti te je u tom pogledu formiran Komitet na čijem čelu se nalazio Syris Vance (Sajrus Vens) i David Oven (Dejvid Oven) koji će nadzirati i voditi pregovore o miru.

Pokušaj mirovnog posredovanja i rješavanje spornih pitanja koja su se odnosila na ustavno-pravno ustrojstvo, u ranoj fazi rata u BiH, od međunarodne zajednice sadržano u Vens - Ovenovom planu je okončao bez uspjeha. Također, međunarodni apeli da se rat zaustavi nisu urodili plodom, već naprotiv, postao je suroviji, bezobzirniji i što je najvažnije, nije se čak ni nazirao kraj svim ljudskim strahotama. Već tada je bilo više nego jasno da opštecivilizacijski napori i nastojanja mirovnog karaktera nisu dovoljni da se spriječi ili prekine rat u BiH, a samim tim zločin genocida. Sve prijetnje političkim i ekonomskim mjerama su bile beznačajne i beskorisne.

Zabrinjava činjenica da je područje Srebrenice, na kojem je počinjen genocid nad muslimanima isključivo radi njihove pripadnosti, imalo status zaštićene zone od UN-a, kao univerzalne međunarodne organizacije. Na navedenom području bio je stacioniran Holandski bataljon plavih šljemova, čija je oružana snaga bila zanemariva u odnosu na srpske snage stacionirane oko Srebrenice neposredno prije napada. Uvažavajući naprijed navedeni nesrazmjer između srpskih snaga (VRS) i Holandskog bataljona plavih šljemova, isključena je svaka mogućnost preduzimanja odgovarajućih mjera i radnji usmjerenih na sprečavanje genocida u zaštićenoj zoni Srebrenica, tako da se angažman plavih šljemova  sveo na nijemo posmatranje i apsolutnu nemoć. Najbolja ilustracija nemoći jeste reakcija Tadeuša Mazovjeckog, specijalnog izvještača Komisije za ljudska prava UN-a o situaciji na teritoriji bivše Jugoslavije, koji je kazao da 1995. godine nije mogao doći u Srebrenicu, ali da je tada imao priliku vidjeti hiljade prognanih ljudi koji su utočište našli na Tuzlanskom aerodromu.  Bile su tu žene, djeca, ranjeni muškarci, koji su uspjeli pobjeći preko šuma. U razgovoru s njima shvatio sam šta trebam činiti. Odlučio sam, nakon nekoliko izvještaja koje sam prosljeđivao raznim tijelima UN-a, da je jedino što mi je preostalo kako bih pomogao ovim ljudima javno davanje ostavke na funkciju koju mi je dala Komisija za ljudska prava. Ovo je bio svjestan protest - kazao je Mazovjecki.  

Odgovor međunarodne zajednice na sve kompleksniju situaciju u BiH, koja se manifestovala masovnim kršenjem osnovnih ljudskih prava i sloboda te namjerom da se određena grupa potpuno ili djelimično uništi, neprimjeren je i nesrazmjeran. Kada miroljubiva nastojanja, mirovni i politički pregovori, apeli i sl. ne urode plodom, tj. ne poluče željeni rezultat, sasvim je realno očekivati da se primijene efikasne i konkretnije mjere i radnje koje će biti ekvivalentne potencijalnoj ili već neposrednoj opasnosti u smislu prevencije nastanka zločina genocida. To podrazumijeva preduzimanje vojne intervencije, odnosno upotrebu oružane sile od međunarodne zajednice, uz upotrebu svih raspoloživih vojno-oružanih, logističkih, tehničko-tehnoloških i kadrovskih resursa i kapaciteta, isključivo radi sprečavanja nastanka zločina genocida na bilo kojem području i prema bilo kojoj (nacionalnoj, etničkoj, vjerskoj) grupi u BiH, vodeći pri tome brigu da vojna intervencija bude pripremljena, planirana, organizovana i  realizovana na način da se šteta u bilo kojem smislu svede na najmanju moguću mjeru.

Hanno Graf von Kielmansegg, bivši šef NATO-ove vojne grupe Sjever, 12.7.1995. godine međunarodnoj zajednici predbacio je da je u Srebrenici počinila neoprostiv zločin, a   svjetskom Savjetu sigurnosti podastrla dogovorenu stvar.

Međunarodna zajednica i  javnost uopšte o stravičnim događajima u BiH informisana je na više načina, od kojih su najvažniji slijedeći izvori sazanja:

-  putem sredstava medija (domaćih i inostranih);

- putem predstavnika međunarodne zajednice koji su bili prisutni u Bosni i Hercegovini, po raznim osnovama (humanitarni, vojni, politički i dr. predstavnici)

- putem izvještaja, apela za pomoć i sl. od domaćih institucija (vladinih i nevladinih organizacija).

Stradanje Bošnjaka - civila u Srebrenici 1995. godine, koji su bili zaštićeni od UN-a, otvorilo je pitanje krivične i građanske odgovornosti UN-a kao pravnog lica i visokih dužnosnika UN-a. Kada je u pitanju krivnja UN-a, pored građanske odgovornosti, sa moralne strane uputno je razmišljati o obrazovanju sui generis suda, poput Raselovog suda, Suda žrtve ili Bošnjačkog suda kojim bi se utvrdila moralna odgovornost UN-a za zločine nad Bošnjacima koji su u izvjesnom smislu bili lišeni prava na efikasnu odbranu krivnjom UN-a. 

Iz više raspoloživih izvora saznanja međunarodna zajednica je imala cjelokupan uvid na ukupna dešavanja, tako da je bilo realno očekivati od nje da se putem nadležnih tijela izvrši realna i stručna sigurnosna procjena i prognostika u pogledu budućih planiranih i neplaniranih aktivnosti, koji bi na kraju rezultirali preduzimanjem određenih aktivnosti u pogledu sprečavanja najstrašnijeg zločina, tj. zločina genocid. Također, nameće se i dilema u vezi sa angažmanom obavještajnih službi najuticajnijih zemalja međunarodne zajednice, pogotovo ako se uzmu u obzir njihove tehničko-tehnološke, kadrovske i druge mogućnosti ovih službi u pogledu prikupljanja relevantnih sigurnosnih informacija u vezi sa događajima u BiH, koje su upućivale na mogućnost počinjenja genocida.

Međunarodna zajednica, posebno birokrate u vladinim uredima i raznim tijelima UN-a, visokopozicionirani politički predstavnici najuticajnijih zemalja (evropski ministri vanjskih poslova i dr.) u odnosu na događaje u BiH i potrebu preduzimanja efikasnih aktivnosti na sprečavanju zločina genocida u Srebrenici podigli su „muro di goma“, gumeni zid o koji se sve odbija, ali koji je načinjen da to tako ne izgleda. Vrlo često se događa da se vaše riječi, kad moćnim ljudima pristupite s nekom nedobrodošlom molbom ili zahtjevom, odbijaju od njega kao od zida. Čini vam se da čujete ono što želite čuti. Čak vam se može učiniti da vaši napori donose ploda te da je riječ o pravoj stvari. 

Deklarativna zalaganja, nastojanja i obećanja bez konkretnih aktivnosti su beznačajna, kontraproduktivna jer se najčešće samo gubi vrijeme koje je u ovakvim situacijama dragocjeno. Vrijeme predstavlja značajan faktor u ratnim sukobima tako da svaki nepotreban gubitak vremena u pogledu blagovremenog djelovanja u cilju prevencije ili zaustavljanja genocidnih radnji, ukoliko su već započete, prouzrokuje veće i teže genocidne posljedice po ljudski rod uopšte.

Ako ljudska zajednica ili neka od zajednica država koje su stvorili Europljani, ikada bude pokazala, a morat će pokazati, interes i za istinu o svojoj ulozi i istinu i tome što je ona donijela narodu Bosne i Hercegovine, tada neće biti moguće mimoići ni osudu užasnog nemorala i cinizma politike čiji su protagonisti bili Francois Mitterand, John Major, Butros Butros Ghali i njihovi saradnici i nasljednici, sve do kraja rata.

Navedena konstatacija akademika Filipovića može bar biti od velike koristi kao preventivna poruka za eventualno neke slične situacije u budućem periodu, na bilo kojem ratom pogođenom prostoru, kako bi se spasili ljudski životi i zagarantovao opstanak ljudskim grupama koje su neposredno ugrožene. Ukoliko postoji užasni nemoral i cinizam politike, onda je vrlo mala vjerovatnoća da će se preduzeti odgovarajuće aktivnosti usmjerene na sprečavanje i kažnjavanje zločina genocid. Stoga je potrebno zločin genocida promatrati, prije svega isključivo kao pravni institut u užem smislu, a tek onda kao društvenu pojavu u širem smislu.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

VI.           GENOCID U SREBRENICI

 

Neposredno nakon završetka Drugog svjetskog rata, čije su posljedice šokirale čovječanstvo, počinju naučna istraživanja koja su prvenstveno orijentisana na blagovremeno prepoznavanje genocida, te iznalaženju najefikasnijih mehanizama zaštite ljudskog roda u kontekstu sprečavanja najstrašnijeg zločina. Naučni napori i nastojanja u tom smislu nisu dali konkretnije rezultate, s obzirom na to da genocid u Bosni i Hercegovini nije na vrijeme prepoznat, niti su preduzete efikasne mjere koje bi blagovremeno spriječile ponašanja i aktivnosti  koje su kasnije prerasle u genocid. Genocid u Srebrenici postao je jedno veliko razočarenje, kako za domaću tako i za svjetsku intelektualnu elitu i ispostavlja se da su sve aktivnosti usmjerene na sprečavanje genocida kao društvene i pravne pojave, nakon okončanja Drugog svjetskog rata do raspada bivše SFRJ, bile uzaludne, nedovoljne, beskorisne.

Ako se to poveže sa shvatanjem antropologa Ashlya Montauga, koji tvrdi da se u svijetu svake godine vode tri ratna sukoba (ili preciznije 2,6) u kojima ima elemenata genocida , zabrinutost postaje veća.

 

Pravi preokret na MKSJ-u nastupio je nakon uhićenja Dražena Erdemovića u travnju 1996. i njegovog priznanja krivice za suučešće u strijeljanju oko 1.200 zarobljenika iz Srebrenice 16. srpnja 1995. na vojnom poljoprivrednom dobru Branjevo kod Pilica (Zvornik). Erdemović je, naime, u svom iskazu dao informacije od neprocjenjive vrijednosti za rekonstrukciju masovnog zločina nakon pada Srebrenice, kada je ubijeno oko 8.000 zarobljenih muškaraca, dječaka i staraca. Njegov iskaz je znatno doprinio podizanju optužnice protiv komandanta Drinskog korpusa Radislava Krstića (1998); postepeno se dokazna baza ukrupnjavala i daljnji počinitelji su bili optuženi u tzv. 2. srebreničkom procesu (Vidoje Blagojević i Dragan Jokić te još dva oficira VRS-a), a optužnica je bila otpečaćena u listopadu 2001. 

Dražen Erdemović svjedočio je za optužbu u predmetu Krstić i u svom je iskazu spomenuo i sljedeće:

Ljudima ispred nas je naređeno da se okrenu leđima prema nama. Nakon što su nam okrenuli leđa, mi smo u njih pucali. Izdana nam je naredba da pucamo.

Navedeni citat sadrži riječ naredba, što je od ogromnog značaja jer samim tim podrazumijeva da postoji naredbodavac, kao i da upućuje na element organizovanosti izvršenja zločina genocid. Dakle, nije u pitanju pojedinac koji je odlučio sam da izvrši zločin genocida, već se radi o množini, tj. bilo ih je više koji su bili egzekutori ili izvršioci te da je postojala naredba od lica koje je bilo u situaciji (poziciji) da naređuje. To dalje za sobom povlači i komandnu odgovornost.

Genocid u Bosni i Hercegovini je za sada lokalizovan u geografskom smislu na područje općine Srebrenica i vremenski ograničen (juli 1995. godine).

Ovo je notorna činjenica koja se u BiH mora prihvatiti i uvažavati kao takva. Svako drugo shvatanje ili interpretacije događaja u Srebrenici u julu 1995. godine koje ne odgovaraju pravosudnoj istini utvrđenoj od međunarodnog ili domaćeg pravosuđa, mogu dovesti u pitanje kredibilitet tog istog pravosuđa i veoma negativne konsekvence.

 

 Pretresno vijeće Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju je generala Krstića proglasilo krivim za genocid, za progon putem ubistava, okrutnog i nečovječnog postupanja, terorisanja civilnog stanovništva, prisilnog premještanja i uništavanja lične imovine, za ubistvo kao kršenje zakona i običaja ratovanja te je osuđen na četrdeset šest godina zatvora.  S tim u vezi, Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju prvi i jedini put do sada je pravosnažno potvrdio genocid u Srebrenici presudom Žalbenog vijeća protiv generala Vojske Republike Srpske Radislava Krstića koji je 19. aprila 2004. osuđen na 35 godina zatvora za „pomaganje i podržavanje u genocidu, ubistva (kršenje zakona i običaja ratovanja), istrebljenje i progon (zločini protiv čovječnosti)“. 

 U optužnici od 30. oktobra 1998. godine Radoslav Krstić optužen je za genocid, zločin protiv humanosti i ratne zločine izvršene između 11. juna i 11. novembra 1995. godine na području Srebrenice.

 

Nijedan opis ne može dočarati užas događaja koji su se u Srebrenici odigrali tokom tih devet dana od 10. do 19. jula 1995, kao ni svu težinu saznanja da se čovjek pod pritiskom rata može srozati na takva zvjerstva. Tokom nešto više od sedmice, hiljade života su ugašene, nepopravljivo narušene ili jednostavno izbrisane sa stranica istorije. Pretresno vijeće istoričarima i socijalnim psiholozima prepušta da izmjere pravu dubinu te epizode balkanskog sukoba i da ispitaju duboko ukorijenjene uzroke. 

Posebno važno je istaći da je u aprilu 1993. godine Savjet sigurnosti formirao sigurnosne zone koje su bile pod zaštitom UN-a, među kojima je u jugoistočnom dijelu države pored Žepe, Goražda i Srebrenica , s obzirom na to da se u kasnijem periodu navedena „zaštita“ pokazala kao beznačajna i apsurdna pred vojnim napadima srpskih snaga. U Srebrenici je, pored domicijelnog stanovništva, pronašao utočište početkom rata i značajan broj bošnjačko-muslimanskog stanovništva iz susjednih općina Bratunac, Vlasenica, Zvornik (srednje Podrinje), uslijed ratnih okolnosti ili preciznije etničkog čišćenja, tako da je prije zauzimanja od VRS-a u njoj živjelo oko četrdeset hiljada Bošnjaka-muslimana.

Srebrenica je bila važna i imala je poseban značaj s geostrateškog aspekta za Bošnjake-muslimane jer je ovo područje bilo jedini dio pod vojnom kontrolom ARBiH, kao i za vođe bosanskih Srba jer je vojna kontrola nad ovim područjem značila čišćenje čitave regije od muslimanskog stanovništva i povezivanje Republike Srpske sa Srbijom.

 

 

Geografski položaj Srebrenice

 

Naime, Drinski korpus VRS-a, čiji je komandant bio general-major Radislav Krstić,  11. jula 1995. godine, nakon pojačanih vojnih napada, susrećući se sa nedovoljnim vojnim otporom Armije BiH, zauzeo je Srebrenicu. Ulazak srpskih vojnih snaga u Srebrenicu, prije svega vojnog komandanta Ratka Mladića, mediji iz RS-a su interpretirali kao „oslobođenje Srebrenice“. Muslimanske žene, djeca, starci pobjegli su u bazu UN-a, sjeverno od Srebrenice, gdje je bio smješten Holandski bataljon, čiji pripadnici objektivno nisu mogli uticati na slijed događaja u smislu vlastitih vojnih mogućnosti. Srpske vojne snage bile su neuporedivo nadmoćnije u vojnom smislu, tako da su pripadnici Holandskog bataljona, stacionirani u Srebrenici, nemoćno posmatrali ono što se događalo u njihovoj neposrednoj blizini.  Veći broj muškaraca pokušao je pobjeći preko šuma u pravcu Tuzle koja je u tom periodu bila sigurno utočište i pod vojnom kontrolom Armije BiH. Još se ne zna tačan broj stradalih muslimana koji su na putu prema Tuzli uhvaćeni i ubijeni od srpskih vojnih snaga, ali se taj broj kreće između sedam i osam hiljada. Dodatni problem je što se određeni broj smrtno stradalih lica, kako na području Srebrenice tako i u cijeloj Bosni i Hercegovini, neće moći identifikovati, s obzirom na način nasilne smrti (npr. lica koja su ubijena, a zatim zapaljena, lica koja su zaklana i bačena u rijeku i sl.).

 

Međutim, rad Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju nije okončan, s obzirom na to da je pred njim obiman posao. U tom smislu, posebnu pažnju svakako da zavređuju optužnice za genocid protiv Radovana Karadžića, bivšeg predsjednika Republike Srpske, koji je 2008. godine uhapšen u Srbiji pod pseudonimom dr. Dragan Dabić i nalazi se u pritvoru Haškog tribunala, te Ratka Mladića, bivšeg komandanta Vojske Republike Srpske, koji je još u bjekstvu. Opšteusvojeno je mišljenje da se radi o dvojici najuticajnijih civilnih i vojnih ličnosti u Republici Srpskoj od 1992. do 1995. godine, kada su počinjeni najmonstruozniji zločini (međunarodna krivična djela), prije svega nad Bošnjacima-muslimanima, s obzirom na njihovu brojnost, a onda i nad Hrvatima, ovisno o teritoriji koja se promatra. Konačan odgovor na pitanje obimnosti i rasprostranjenosti zločina genocida moći će se dobiti tek nakon okončanja rada Haškog tribunala i Suda BiH.  Interesantna i veoma važna je činjenica da je većina članova najužeg rukovodstva SDS-a i Republike Srpske u ratnom periodu optužena ili već presuđena za počinjene zločine u BiH od Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju kao što su: Biljana Plavšić, potpredsjednica RS-a, Momčilo Krajišnik, predsjednik Skupštine RS-a, Radovan Karadžić, predsjednik RS-a i SDS-a, te mnogi drugi vojno-civilni funkcioneri koji su obavljali značajne funkcije u civilnim i vojnim strukturama RS-a i SDS-a kao najuticajnije političke partije u navedenom periodu (Radoslav Brđanin, Momir Talić, Stojan Župljanin, Milan Kovačević, Simo Drljača, Milomir Stakić, Željko Meakić, Dragan Obrenović, Vidoje Blagojević, Momir Nikolić, Drago Nikolić, Vujadin Popović, Ljubiša Beara i dr.). Optužnice za genocid odnose se uglavnom na lica koja su u ratnom periodu obavljala značajne (rukovodeće) političke funkcije, zatim komandanti vojnih i policijskih snaga te lica koja su obavljala rukovodeće pozicije u srpskim koncentracionim (zatvorskim) logorima u Bosni i Hercegovini. I pored svih nastojanja i napora čovječanstva usmjernih na blagovremeno sprečavanje zločina genocid poslije II svjetskog rata, počinjen je genocid u Srebrenici. Ukoliko međunarodna svjetska javnost i nakon genocida u Srebrenici ne prepozna i dosljedno ne zaštiti pravo opstanka malobrojnih grupa na određenom teritoriju, koje uživaju zaštitu u skladu sa odredbama Konvencije o genocidu, budućnost za navedene grupe je neizvjesna u slučaju eventualnih novih sukoba.

 

1.            Transport žena, djece i staraca - raseljavanje ili genocid

 

Pripadnici VRS-a pod komandom generala Krstića organizovano su autobusima prevezli žene i djecu, pripadnike nacionalne grupe Bošnjaka-muslimana, koji su ranije u Potočarima fizički odvojeni od muških članova svojih porodica, na mjesto u blizini sela Tišća, nakon čega im je dozvoljeno da pređu na teritoriju pod vojnom kontrolom ARBiH. Navedene aktivnosti pripadnika VRS-a bile su u fokusu međunarodnih medija koji su audio-vizuelno pokazali nemoć UNPROFOR-a i cjelokupne međunarodne zajednice, prije svih OUN-a, kao i sav užas bespomoćnih žena, uplakane i prestravljene djece i iznemoglih i bolesnih staraca, koji nisu imali alternativu, s obzirom na to da je komandant VRS-a general Ratko Mladić prilikom pregovora sa predstavnicima Bošnjaka, ponudio dvije opcije - opstanak ili nestanak.

 

                Plavi šlemovi su samo mogli nadgledati uništavanje i masovno proterivanje jednog naroda. Takva politika UN-a uvela je embargo na oružje oduzevši Bošnjacima pravo na odbranu vlastitih života. Holandski bataljon, prema izjavi holandskog ministra odbrane Voorhoeve, nije imao zadatak da zaštiti enklavu, već obeshrabrivanje napada uz pretpostavku da samo prisustvo UN-a u zaštićenim zonama je dovoljno za ostvarivanje tog zadatka.

 

Rukovodstvo bosanskih Srba i vojna komanda su iskoristili, odnosno zloupotrijebili prisustvo pripadnika Holandskog bataljona u Srebrenici jer su bili svjesni činjenice koja im je išla u korist, a to je da se Holandija, a samim tim i ostale evropske članice protive bilo kakvim zračnim napadima ili eventualno drugom načinu vojne intervencije u cilju sprečavanja masovnih ubistava muškaraca i organizovanog prisilnog premještanja žena, djece, staraca, kao članova nacionalne grupe, sve dok se pripadnici Holandskog bataljona ne evakuiraju iz BiH. Također, VRS je zloupotrijebio opremu Ujedinjenih nacija i Crvenog krsta u cilju obmanjivanja učesnika kolone na putu prema teritoriji ABiH, obećavajaći im ličnu sigurnost, te da će biti prebačeni u Tuzlu. 

 

Neosporna je činjenica da prisilno premještanje samo za sebe nije genocid i da su prisilne promjene mjesta boravka, u većoj ili manjoj mjeri, uglavnom opšta karakteristika rata. Također, u članu 4. stav 2. Statuta Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju raseljavanje nije propisano kao način počinjenja genocida izuzev prisilnog premještanja djece te grupe u drugu grupu, koji je propisan u članu 4. stav 2. (e), uz postojanje zahtijevane genocidne namjere. S tim u vezi, branilac generala Krstića tvrdio je da general organizovao premještanje žena, djece, starih ljudi sa srebreničkog područja kako oni ne bi bili pogođeni holokaustom koji se spremao, odnosno da se izbjegne pokušaj da se počini zločin genocida nad njima, što bi neupućene navelo na zaključak da se radi čak i o humanisti, borcu za ljudska prava i slobode. Za svoje aktivnosti i dobro obavljen posao u Srebrenici, general Krstić je čak i javno pohvaljen od Radovana Karadžića, u tom periodu predsjednika Repubile Srpske, putem elektronskog medija. Tokom suđenja generalu Krstiću, odbrana je nastojala da dokaže kako je bijeg žena, djece i staraca iz Potočara dobrovoljan te da se ne može smatrati prisilnim odlaskom. Tačno je da su izbjeglice (civili) zahtijevale da napuste navedeno područje kao racionalan izbor, s obzirom na sve okolnosti, što je bilo evidentno još na prvom sastanku održanom u hotelu „Fontana“ 11. jula 1995. u 20.30 sati. Međutim, brojni dokazi upućuju da oni nisu bili u poziciji da biraju hoće li ostati ili otići iz Srebrenice, pogotovo ako se uzme u obzir granatiranje navedenog područja, spaljivanje i uništavanje kuća i druge imovine vlasništvo bošnjačko-muslimanskog stanovništva i cjelokupan teror usmjeren na zastrašivanje preostalog stanovništva, čime je svaka mogućnost eventualnog ostanka na ovom području u tom periodu bila apsurdna. U operaciji transporta značajnu ulogu imalo je ljudstvo Drinskog korpusa u pogledu sistematskog, organizovanog i planskog prisilnog premještanja spomenutih kategorija stanovništva (obezbjeđenje autobusa, trase kretanja, utvrđen raspored ljudstva i dr.).

 

Neophodno je napomenuti da je bošnjačko-muslimansko stanovništvo, od samog početka rata pa sve do intenziviranja napada VRS-a, bilo u okruženju, geografski udaljeno i izolovano od teritorije pod kontrolom ARBiH, bez osnovnih sredstava za život (hrane, lijekova, električne energije itd.), izloženo granatiranju sa srpskih položaja, što je znatno uticalo na mentalni i fizički inegritet stanovništva (iscrpljenost, glad, očaj, itd.). Slična situacija je bila kada su u pitanju i druge dvije istočnobosanske enklave Goražde i Žepa. U  martu 1995. Radovan Karadžić, predsjednik Republike Srpske, reagirajući na pritisak međunarodne zajednice da se okonča rat i na tekuće napore da se pregovorima postigne mirovni sporazum, izdao je direktivu VRS-u u vezi sa dugoročnom strategijom snaga VRS-a u enklavi. U toj direktivi, poznatoj pod nazivom Direktiva 7, konkretno se navodi da VRS treba:

[...] izvršiti potpuno fizičko odvajanje Srebrenice od Žepe, čime sprečiti i pojedinačno komuniciranje između ovih enklava. Svakodnevnim planskim i osmišljenim borbenim aktivnostima stvoriti uslove totalne nesigurnosti, nepodnošljivosti i besperspektivnosti daljnjeg opstanka i života meštana u Srebrenici.

Također, 6. 7. 2009. godine general Milenko Živanović potpisuje dvije naredbe koje inkorporiraju plan napada na Srebrenicu i naređuje raznim jedinicama Drinskog korpusa VRS-a da budu u stanju borbene gotovosti. Navedena operacija je nazvana „Krivaja 95“.

Reakcija Savjeta bezbjednosti u vezi sa prisilnim premještanjem je izražavanje „zabrinutosti“ zbog kršenja ljudskih prava, što civilima u tom momentu nije predstavljalo nikakav vid pomoći, podrške. Izražavanje zabrinutosti nije način da se spriječi genocid, niti srazmjerna reakcija uopšte u odnosu na ono što se dešavalo u Srebrenici. Na taj način ova kategorija stanovništva je prepuštena samoj sebi, da se u tako haotičnoj i katastrofalnoj situaciji bori za opstanak. Međunarodni mediji prenosili su stravične slike iz Srebrenice, tako da je međunarodna javnost mogla da iz udobnih fotelja u svojim kućama i stanovima gleda masovnu klaonicu. Tako su najmoćnije i najuticajnije demokratske zemlje u svijetu koje se zalažu za vladavinu prava, poštivanje i zaštitu osnovnih ljudskih prava i sloboda mirno promatrale rasplet događaja u Srebrenici i bile navodno „zabrinute“, „osuđivale sve zlo“,“upućivale apele“, itd. Ispostavilo se da nije blagovremeno zaustavljen napad VRS-a na zaštićenu enklavu i genocid nije spriječen, već je postao surova stvarnost sa nesagledivim i dugoročnim posljedicama. Nije moguće da obavještajne službe sa moderno opremljenim tehničko-tehnološkim sredstvima za rad i kadrovskim (ljudskim) resursima nisu mogle na vrijeme prikupiti relevantne informacije i podatke o tome šta se priprema i šta je realno i moguće očekivati, a samim tim i hitno intenzivirati preduzimanje efikasnih aktivnosti. Očigledno je da je međunarodna zajednica priznavala pravo jačeg, snažnijeg, samim tim što nije blagovremeno preduzela ono što se od nje očekivalo.

Međutim, u Srebrenici se nije radilo samo o raseljavanju, već je raseljavanje pored ubistava članova nacionalne grupe Bošnjaka-muslimana, uništavanja imovine, vjerskih objekata itd. predstavljalo jedinstvenu operaciju koja je izvršena s namjerom da se u cijelosti ili djelimično uništi grupa  u smislu uvodnog dijela stava 2. člana 4. Statuta.

Dakle, radi se o kombinaciji ubijanja odraslih vojno sposobnih muškaraca s jedne strane i prisilnim premještanjem žena, djece i staraca, kao članova nacionalne grupe, od  pripadnika VRS-a, tj. srpskih snaga, što će u konačnici za posljedicu imati fizički nestanak bošnjačko-muslimanskog stanovništva u Srebrenici. Shodno navedenom, nemoguće je prisilno premještanje žena, djece i staraca iz Srebrenice na teritoriju pod vojnom kontrolom ARBiH, odnosno Bošnjaka-muslimana promatrati zasebno, neovisno o drugim okolnostima i događajima koji su u neraskidivoj vezi kao što su masovna ubistva odraslih (vojno sposobnih) muškaraca kao i članova njihovih porodica.

Pretresno vijeće je čulo svjedočenja da, iako su bosanske vojne i političke vlasti u Srebrenici tražile pomoć od ARBiH i predsjednika Bosne Alije Izetbegovića, na njihove molbe nije stigao nikakav odgovor. Prema mišljenju generala Halilovića, cijela ARBiH bila je sposobna spriječiti zauzimanje Srebrenice, no same snage ARBiH na tom području nisu mogle Srebrenicu odbraniti bez pomoći izvana. Međutim, u kritično vrijeme prioritet su dobile vojne operacije u Sarajevu. Odbrana je predočila dokaze o "dogovoru" koji je navodno sklopilo vodstvo bosanskih muslimana sa vodstvom bosankih Srba, a prema kojem je Srebrenica žrtvovana u zamjenu za teritoriju u zoni Sarajeva. Neosporno je da enklava nije branjena na način na koji bi se očekivalo. Međutim, postojanje jednog takvog "dogovora" žestoko se osporava i nema izravne veze s ovim predmetom. Bilo kakve eventualne teritorijalne razmjene o kojima su se dogovorile suprotstavljene vlasti ne opravdavaju grozote koje su uslijedile nakon zauzimanja Srebrenice, niti utiču na odgovornost generala Krstića za ta djela.

Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Srebrenica imala je 36.666 stanovnika, raspoređenih u 81 naselju. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, općina Srebrenica, u cjelini, ušla je u sastav Republike Srpske.

Nacionalni sastav stanovništva - općina Srebrenica, popis 1991.

ukupno: 36.666

Bošnjaci - 27.572 (75,19%)

Srbi - 8.315 (22,67%)

Hrvati - 38 (0,10%)

Jugoslaveni - 380 (1,03%)

ostali, neopredijeljeni i nepoznato - 361 (0,98%)

Na kraju, posljedica genocida u Srebrenici, između ostalog, jeste stvaranje etnički čiste teritorije. Većinsko bošnjačko-muslimansko stanovništvo u Srebrenici, po zadnjem zvaničnom popisu stanovništva iz 1991. godine, u toku 1995. godine od pripadnika VRS-a poubijano je ili raseljeno (prisilno premješteno), a u oba slučaja radi se o genocidu. Danas se u Srebrenicu vratio neznatan broj predratnih stanovnika starije životne dobi i to uglavnom u ruralne dijelove općine. Trajni povratak preživjelih stanovnika Srebrenice u svoje domove otežan je ili onemogućen zbog toga što se znatan dio populacije raselio širom svijeta. Također, trajni povratak je onemogućen zbog teške ekonomske situacije u državi, čije posljedice su visoka stopa nezaposlenosti, tako da je time neposredno ugrožena egzistencija povratnika na području općine Srebrenica.

 

 

 

 

2.            Negiranje ili poricanje genocida

 

Teza ovog rada je da se poricanje ili negiranje genocida u Bosni i Hercegovini može dovesti u budućem periodu do teških kršenja međunarodno priznatih standarda ljudskog ponašanja koja mogu prerasti u zločin genocida. Razlog za to je da negiranje ili poricanje genocida u BiH opravdava zločin, omogućava mitologizaciju i zanemaruje objektivno utvrđeno činjenično stanje utvrđeno od Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju u pogledu individualne krivične odgovornosti lica kao i odgovornosti države, u ovom slučaju Srbije na osnovu presude Stalnog međunarodnog krivičnog suda iz 2007. godine. Rad međunarodnog pravosuđa je usmjeren na privođenje osumnjičenih lica za počinjeni genocid sa prostora bivše SFRJ, kao i njihovo procesuiranje i kažnjavanje te utvrđivanje istine. Time se eliminiše subjektivnost, ideološka i svaka druga pristrasnost koja je prisutna u određenim analizama, objašnjenjima, opisivanjima i slično, kada je riječ o počinjenom genocidu u BiH. Pored negiranja ili poricanja genocida, svako odobravanje, minimalizacija i podržavanje onoga što se u međunarodnom krivičnom pravu naziva genocid, uvažavajući Konvenciju o sprečavanju i kažnjavanju genocida iz 1948. godine, predstavlja potencijalnu opasnost za buduće naraštaje jer bez utvrđivanja istine, na teritoriji Bosne i Hercegovine nije moguće graditi suživot među konstitutivnim narodima, zasnovan na toleranciji, razumijevanju i drugim humanističkim i demokratskim načelima opšteusvojenim na današnjem stepenu civilizacijskog razvoja. Osporavanje i dovođenje u pitanje rada međunarodnog pravosuđa i svega onoga što je do danas učinjeno i što će u budućem periodu biti učinjeno, ne doprinosi planetarnoj borbi čovječanstva protiv genocida kao najstrašnijeg zločina. Inkriminacija negiranja ili poricanja genocida, kao posebnog krivičnog djela u krivična djela iz glave XVII - Krivična djela protiv čovječnosti i vrijednosti zaštićenih međunarodnim pravom, Krivičnog zakona BiH, u skladu sa zakonskom procedurom, predstavlja imperativ, kao polazište za efikasniju borbu na sprečavanju genocida.

Prema riječima dr. Gregorija H. Stentona (Gregory H. Stanton), predsjednika organizacije Genocid Wach iz SAD-a, genocid počinje kada ljude zbog rase, nacije, vjere ili nekih drugih razlika počinjemo tretirati kao neprijatelja.

“Grupe koje mrze i koje zbog te svoje mržnje čine genocid su organizovane i obučene za taj osjećaj. Taj osjećaj se produbljuje kada žrtvama počinju da oduzimaju imovinu i identitet. Ono što je u bosanskom, odnosno u slučaju Srebrenice, nastavak genocida iz jula 1995. godine, jeste činjenica da zločin i dalje poriču ljudi koji su ga počinili, da ti isti počinioci svoje postupke pravdaju učešćem u građanskom ratu u kojem su ubijali jer su žrtve bile protiv njih...”, ocijenio je dr. Stenton.

U literaturi se negiranje ili poricanje genocida smatra posljednjom fazom u izvršenju genocida, krajnji i konačni udarac žrtvama. Najmanje što žrtve počinjenog genocida zaslužuju je istina. Različite interpretacije počinjenog genocida, naročito one koje su transparentne i javne, tj. dostupne na bilo koji način, a odnose se na negiranje ili poricanje genocida, na prostorima gdje je počinjen genocid katastrofalne su, s obzirom na to da samim tim ne uvažavaju i ne priznaju pravno relevantne činjenice i okolnosti, utvrđene od međunarodnog krivičnog pravosuđa, tj. Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju i Stalnog međunarodnog krivičnog suda u vezi sa presudom iz 2007. godine.

Sredinom 2005. sarajevski fotograf Tarik Samarah u suradnji s novoosnovanom nevladinom organizacijom Inicijativa mladih za ljudska prava širom Beograda postavio je 27 velikih reklaminih panoa u sjećanje na srebrenički genocid. Panoi su izazvali veliku kontroverzu i mnogi su bili uništeni porukama na kojima je pisalo "Nož, žica, Srebrenica", "Biće repriza" i "Ratko Mladić" .

 Značaj i važnost inkriminacije negiranja ili poricanja genocida kao posebog krivičnog djela u Krivičnom zakonu BiH je u tome da se blagovremeno onemogući svaka zloupotreba pojedinaca, grupe ljudi, političkih partija, raznih asocijacija građana itd. u interpretaciji činjenica i okolnosti koje se odnose na genocid počinjen u Bosni i Hercegovini, odnosno preciznije u Srebrenici, kao i ne sprečavanje genocida od države Srbije. Poznato je da se svaka zloupotreba činjenica i okolnosti o određenim događajima, pogotovo o određenim događajima u ratovima, ustancima, bunama i sl. na prostoru bivše Jugoslavije, a samim tim i BiH, negativno odražavala i uticala na kreiranje stravičnih događaja sa nesagledivim posljedicama.

 Predstavnici SRS-a su, krajem maja, organizovali akciju lepljenja plakata na kojima je pisalo „Bulevar Ratka Mladića“. Na tom skupu su se pojavili predstavnici ultradesničarskih organizacija poznatih po svojim neonacističkim idejama i stavovima. Opšte je poznato da je Ratko Mladić najtraženiji haški bjegunac koji je optužen za genocid i ratne zločine. U međunarodnom pravu i unutrašnjem krivičnom pravu genocid i ratni zločini predstavljaju najteža krivična dela i najdrastičnije povrede ljudskih prava. Učesnici i organizatori ovog skupa nisu privedeni, iako je bilo osnova za to. Policija nije reagovala pa je skup neometano održan, a plakati su izlepljeni širom bulevara koji treba da ponese ime ubijenog premijera Zorana Đinđića. Ovaj skup je prvenstveno imao za cilj da isprovocira demokratsku javnost i samu državu.

Iz naprijed navedenog proizilazi da je propisivanje ovog krivičnog djela u Krivičnom zakonu BiH u skladu sa zakonskom procedurom minimum u cilju efikasnije borbe sa genocidom u budućem periodu, uzmu li se u obzir posljedice kao i dosadašnje aktivnosti usmjerene na sprečavanje ovog krivičnog djela i koje su bile nedovoljno efikasne. Prije rata u BiH i počinjenog genocida u „zaštićenoj“ enklavi Srebrenica u julu 1995. godine nad pripadnicima grupe Bošnjaka-muslimana postojali su međunarodni i nacionalni pravni propisi, institucije, znanstvena istraživanja i sl. koji se odnose na sprečavanje i kažnjavanje zločina genocid, što nedvosmisleno ukazuje da ovaj društveni fenomen zahtijeva multidisciplinarni pristup, pri čemu prvorazredan značaj zauzimaju pravni aspekti koji u konačnici imaju zadatak da obezbijede efikasne mehanizme zaštite, odnosno blagovremenog prepoznavanja i sprečavanja nastanka genocida. Veliki nedostatak ranijeg krivičnog zakonodavstva bivše SFRJ jeste nepropisivanje poricanja ili negiranja genocida, što je omogućilo širok spektar zloupotrebe i manipulacije činjenicama.

 

 

 

 

 

 

 

 

VII.          OSNIVANJE I ZNAČAJ AD HOC TRIBUNALA ZA     JUGOSLAVIJU I RUANDU

 

1.            Odgovor međunarodne zajednice na izvršenje zločina genocid

 

Međunarodno kazneno pravosuđe svoje korijene vuče iz vojnih sudova u Nürnbergu i Tokiju, pred kojima su ratni zločinci iz Drugog svjetskog rata bili pozivani na odgovornost. Predstavnici vlada se dugo vremena nisu mogli dogovoriti o osnivanju stalnog kaznenog suda. 

Usvajanjem Statuta Stalnog međunarodnog krivičnog suda porastao je optimizam u pogledu ažurnijeg i efikasnijeg pristupa i odnosa međunarodne zajednice u odnosu na zločine međunarodnog karaktera.

Rad međunarodnog krivičnog pravosuđa je odgovor na kulturu nekažnjavanja i podrazumijeva zaobilaženje državnog suvereniteta, bez obzira na zainteresovanost ili protivljenje neke države čiji je državljanin počinio najteža krivična djela. Tribunali za bivšu Jugoslaviju i Ruandu su privremeni međunarodni krivični sudovi jer su i osnovani povodom konkretnih događaja, čije su posljedice počinjeni brojni zločini.

                Sukobi sa stravičnim posljedicama koji su izbili u bivšoj Jugoslaviji i Ruandi bili su povod za osnivanje dva tribunala ad hoc: 1993. godine Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju  i 1994. godine Međunarodni krivični tribunal za Ruandu. 

Navedeni tribunali osnovani su rezolucijama Savjeta bezbjednosti UN-a, što je u kasnijem periodu bio jedan od razloga za kritiku u pogledu pravnog osnova, s obzirom na to da osnivanje tribunala nije proisteklo na osnovu zaključivanja mnogostranih međunarodnih ugovora. Izvještaji o situaciji u bivšoj Jugoslaviji i Ruandi su bili zabrinjavajući jer se u istim navode masovna ubistva i silovanja, praksa etničkog čišćenja (npr. u BiH oko 120.000-130.000 raseljenih osoba), razaranja materijalnih dobara (kulturne, historijske i vjerske baštine), opsada i granatiranje gradova i naselja itd.

Najvažniji akti na kojima se zasniva rad ad hoc tribunala za bivšu Jugoslaviju i Ruandu su Statut i Pravila postupka i dokazivanja.

                Kada je u pitanju osnivanje Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju, glavni prigovori su se svodili na to da:

1.            Stvaranje Tribunala treba da prikrije nemoć diplomatije i politike i otkrio je nesposobnost velikih sila u Savetu bezbjednosti UN-a da iznađu odgovarajuća rešenja za sukobe u Jugoslaviji;

2.            Savet bezbednosti je stvaranjem Tribunala prevazišao svoja ovlašćenja po Povelji i da je, dakle, delovao ultravires;

3.            Stvaranjem krivičnog suda nadležnog da kažnjava samo dela navodno počinjena u jednoj posebnoj državi - umjesto da tom novom sudu stavi u nadležnost vođenja postupaka za zločine počinjene u bilo kojem delu sveta - Savet bezbednosti se opredelio za „selektivnu pravdu“;

4.            Očigledno je da polazna tačka u stvaranju Tribunala polazi od predrasuda protiv Srba;

5.            U Tribunalu nije u potpunosti izvršeno razgraničenje između tužilačkih funkcija i sudskih (tužioci i sudije rade u istoj zgradi, a opslužuje ih ista administracija, tj. Registar)“.

Uvažavajući ideološke i političke pristrasnosti u interpretaciji događaja na prostorima bivše Jugoslavije, pogotovo na prostoru Bosne i Hercegovine, a isto važi i za Ruandu, ipak je od velikog značaja rad dva ad hoc tribunala za bivšu Jugoslaviju i Ruandu kao i Stalnog međunarodnog krivičnog suda. Rad međunarodnog krivičnog pravosuđa je usmjeren na utvrđivanje istine, što u budućem periodu onemogućava stvaranje novih mitova, poticanje govora mržnje, ideološko-političkih koncepcija i vjerskih nesporazuma koji vode u nove sukobe između zaštićenih grupa u skladu sa Konvencijom o genocidu. Pravosnažne presude kroje istinu, odnosno objektivno utvrđuju činjenice o događajima sa stravičnim i nesagledivim posljedicama po čovječanstvo na prostoru bivše Jugoslavije i Ruande. U suprotnom, samo na prostoru Bosne i Hercegovine, bez pravno relevantnih činjenica, bilo bi više različitih interpretacija događaja ili najmanje tri istine o događajima u periodu 1992-1995. godina, koje bi bile latentna opasnost za nastanak novih sukoba u budućem periodu. Uloga i značaj rada međunarodnog pravosuđa nije samo u zadovoljenju pravde, iako je to primarna funkcija, već je od izuzetnog značaja za utvrđivanje i historijskih činjenica. Pored nemoći međunarodne zajednice, odnosno UN-a, u pogledu preduzimanja blagovremenih i efikasnih mjera i radnji na sprečavanju zločina genocid, rad međunarodnog krivičnog pravosuđa je bitan jer prepoznaje i identifikuje zločin, kad već nije blagovremeno spriječen, optužuje lica za počinjeni zločin koja nakon lišenja slobode uz propisanu krivično procesnu proceduru budu sankcionisani ili eventualno oslobođeni optužbi koje im se stavljaju na teret.

 Priznavanje statusa zaštićene zone ili enklave od UN-a, a zatim prepuštanje Bošnjačko-muslimanskog stanovništva u Srebrenici na nemilost VRS-a te nepreduzimanje mjera i radnji iz svojih nadležnosti koji su rezultirali masovnim ubistvima oko 8.000 osoba zapravo govori samo po sebi kako i na koji način je Srebrenička enklava bila „zaštićena“. Ipak, najznačajnija pozitivna karakteristika tribunala za bivšu Jugoslaviju i Ruandu je činjenica da nisu osnovani od zemalja pobjednica u ratu, tako da se eventualne sumnje u nepristrasnost i neutralnost u radu ovih tribunala odbacuju kao neosnovane, a pogotovo ekstremni stavovi koji naglašavaju političku pristranost kada je u pitanju Tribunal za bivšu Jugoslaviju. U vezi s tim, neosnovane su kritike upućene na teret rada Tribunala za bivšu Jugoslaviju koje kao argument navode nejednaku nacionalnu zastupljenost optuživanja lica za počinjena međunarodna krivična djela. Kriterij nacionalne zastupljenosti prilikom otkrivanja, krivičnog gonjenja i procesuiranja izvršioca krivičnog djela genocid je nedopustiv i u potpunosti apsurdan.

 

2.            Implementacijsko zakonodavstvo Bosne i Hercegovine 

 

 

Implementacijsko zakonodavstvo svake države, a samim tim i BiH, podrazumijeva u prvom redu priznavanje nadležnosti Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju i postupanje u skladu sa predviđenim obavezama:

1.            dužnost države da predmetni postupak ustupe Međunarodnom krivičnom tribunalu za bivšu Jugoslaviju na njegov zahtjev (član 9. stav 2. Statuta);

2.            pred sudovima država se ne smiju pokrenuti postupci protiv lica koja su za isto djelo suđena pred Međunarodnim krivičnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju (član 10. stav 1. Statuta);

3.            države su dužne priznati nadležnosti Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju i u slučaju kada već postoji pravosnažna presuda domaćeg suda, i to prema modifikovanom načelu non bis in idem (član 10. Statuta);

4.            države su dužne priznati pravne posljedice osuđujuće presude, što nije izričito propisano, ali proizilazi iz obaveze država da predaju osuđenog radi izvršenja presude (član 29. Statuta).

Iz navedenog proizilazi da nije dovoljno samo deklarativno priznavati nadležnost Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju, već i dosljedna primjena propisanih obaveza koje u praktičnom smislu potvrđuju opredijeljenost i odlučnost država na potpunu saradnju. Međutim, u praksi se vrlo često susrećemo sa bezrezervnim obećanjima najviših političkih zvaničnika na potpunu saradnju sa Međunarodnim krivičnim tribunalom, ali kada je u pitanju implementacija konkretnih obaveza, onda nailazimo na brojne poteškoće, što je slučaj na prostoru bivše Jugoslavije. Ilustracije radi, tako je bivši predsjednik Republike Srpske Radovan Karadžić duže vremena živio i radio u glavnom gradu Srbije, a da navodno zvanične vlasti u Srbiji nisu imale relevantne podatke i informacije o boravku i kretanju Haškog optuženika. Također, građani BiH, a pogotovo žrtve, šokirani su televizijskim snimcima na entitetskoj televiziji Federacije BiH, koji nedvosmisleno potvrđuju da se drugi Haški optuženik general Ratko Mladić izvjesno vrijeme krio u glavnom gradu Srbije i to u prostorijama objekta vojske i u privatnoj kući, a da opet zvanične vlasti navodno o tome ne znaju, tj. ne raspolažu relevantnim podacima i informacijama na osnovu kojih bi bilo realno očekivati lišenje slobode i izručenje.

Na nivou implementacijskog zakonodavstva Bosne i Hercegovine neophodno je naglasiti značaj slijedećih zakona: Zakon o izručenju okrivljenih lica po zahtjevu Međunarodnog krivičnog tribunala,  Zakon o saradnji Republike Srpske sa Međunarodnim krivičnim tribunalom,  Zakon o ustupanju predmeta od Međunarodnog krivičnog tribunala,  Zakon o primjeni određenih privremenih mjera radi efikasnog provođenja mandata Međunarodnog krivičnog tribunala i drugih restriktivnih mjera. 

Od implementacije navedenih zakona u BiH zavisi uspjeh rada Međunarodnog krivičnog tribunala jer bi u slučaju potpune ili djelimične neprimjene rad ovog tribunala u toj mjeri bio ograničen. U tom smislu, posebnu pažnju zavređuje formiranje i rad Odjeljenja za ratne zločine u Sudu BiH, počev od januara 2005. godine, čiji je djelokrug rada usmjeren na procesuiranje samo najtežih predmeta, uvažavajući činjenicu na veliku brojnost neriješenih predmeta ratnih zločina.

Sudsku funkciju u BiH obavljaju sudovi koji su samostalni i nezavisni, te sude na osnovu ustava i zakona, u skladu sa nadležnostima utvrđenim ustavnim i zakonskim propisima.

U okviru svoje krivične nadležnosti, Sud Bosne i Hercegovine je nadležan za krivična djela utvrđena Krivičnim zakonom Bosne i Hercegovine i drugim zakonima Bosne i Hercegovine (član 13. ZoS BiH i član 23. ZKPBiH).

Sud je dalje nadležan za krivična djela utvrđena zakonima Federacije Bosne i Hercegovine, Republike Srpske i Brčko distrikta Bosne i Hercegovine kada ta krivična djela:

a)            ugrožavaju suverenitet, teritorijalni integritet, političku nezavisnost, nacionalnu sigurnost i međunarodni subjektivitet BiH;

b)            mogu imati ozbiljne reperkusije ili štetne posljedice na privredu Bosne i Hercegovine ili mogu izazvati druge štetne posljedice za Bosnu I Hercegovinu ili mogu izazvati ozbiljnu ekonomsku štetu ili druge štetne posljedice izvan teritorija datog entiteta ili Brčko distrikta. 

U krivičnoj naležnosti Suda je, također, da:

a)            zauzima konačan i pravno obavezujući stav u vezi sa provođenjem zakona Bosne i Hercegovine i međunarodnih ugovora na zahtjev bilo kojeg suda i entiteta ili bilo kojeg suda Brčko distrikta BiH kojem je povjereno provođenje zakona Bosne i Hercegovine;

b)            donosi praktična uputstva za primjenu krivičnog materijalnog prava Bosne i Hercegovine iz nadležnosti Suda u vezi sa krivičnim djelima genocida, zločina protiv čovječnosti, ratnih zločina i kršenja zakona i običaja rata, te pojedinačne odgovornosti u vezi sa ovim djelima, po službenoj dužnosti ili na zahtjev bilo kojeg entitetskog suda ili Brčko distrikta Bosne i Hercegovine;

c)            odlučuje o pitanjima koja se tiču provođenja međunarodnih i međuentitetskih krivičnih propisa, uključujući i odnose s Interpolom i drugim međunarodnim policijskim organima, kao što su transfer osuđene osobe, izručenje i predaja osoba, koji se zahtijevaju od bilo kojeg organa u Bosni i Hercegovini od druge države, odnosno međunarodnog suda ili tribunala;

d)            rješava sukob nadležnosti između sudova entiteta i Suda Brčko distrikta Bosne i Hercegovine, te između Suda Bosne i Hercegovine i bilo kojeg drugog suda;

e)            odlučuje o ponavljanju krivičnog postupka za krivična djela predviđena zakonima države Bosne i Hercegovine.

Reformama u stadiju optuživanja (tokom 2003. godine) otvorena su vrata skraćenim i pojednostavljenim postupcima, odnosno omogućeno je da na glavni pretres izađu samo sporni i složeniji krivični predmeti. Koncepcija te reforme i njezini osnovni pravci, dakle, omogućavaju uvođenje instituta pod nazivom - izjašnjavanje o krivnji.

Dakle, reformom krivičnog zakonodavstva Bosne i Hercegovine uveden je institut izjašnjavanja o krivnji, što predstavlja novinu u našem krivičnom zakonodavstvu, kao i određene izmjene kada je u pitanju uloga tužioca koji sada u fazi istrage ima prvorazrednu ulogu, te uvođenje posebnih istražnih radnji koje su u znatnoj mjeri olakšale posao dokazivanja krivičnih djela.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3.            Statistički podaci Suda BiH u vezi sa krivičnim djelom genocid

Red.

broj        Ime i prezime       Broj predmeta     Ukupan broj optuženih lica               Presuda

1.            Ikonić Neđo          X-KR-08/654-1     1             Potvrđena optužnica

2.            Jević Duško i dr.   X-KR-09/823        3             Potvrđena optužnica

3.            Ivanović Željko     X-KR06/180-3      1             Potvrđena optužnica

4.            Polemiš Momir i dr.            X-KR-08/602        2             Potvrđena optužnica

5.            Vuković Radomir i dr.         X-KR-06/180-2     1             Potvrđena optužnica

6.            Tomić Zoran         X-KR-08/552        1             Potvrđena optužnica

7.            Gavrić Milisav       X-KR-07/439        1             Potvrđena optužnica

8.            Adamović Marko i dr.         X-KR-05/119        2             Potvrđena optužnica

9.            Todorović Vaso    X-KRŽ-06/180-1   1             Potvrđena optužnica

10.          Stevanović Miladin             X-KRŽ-05/24-2     1             Drugostepena presuda

11.          Mitrović Petar      X-KRŽ-05/24-1     1             Drugostepena presuda

12.          Kondić Vinko        X-KR-05/155        1             Potvrđena optužnica

13.          Trbić Milorad       X-KR-07/386        1             Prvostepena presuda

14.          Stupar Miloš i dr. X-KRŽ-05/24         9             Drugostepena presuda

 

U skladu sa podacima objavljenim na web stranici Suda BiH, evidentno je da je isti postupao po ukupno 14 predmeta, od 1. 1. 2005. do 17. 4. 2010. godine. S tim u vezi,  u navedenom periodu 26 osoba je lišeno slobode zbog postojanja osnova sumnje da su počinile krivično djelo genocid na području zaštićene zone Srebrenica 1995. godine. Također, od ukupno 14 predmeta po kojima je postupao Sud BiH, isti je donio tri drugostepene i to u vezi sa predmetima Stevanović Miloš, Mitrović Petar i Stupar Miloš i dr. i jedna prvostepena presuda koja se odnosi na predmet Trbić Milorad, dok su ostali predmeti u radu. Optužena lica su pripadnici vojske i policije, odnosno Ministarstva unutrašnjih poslova RS-a.

 

 

 

 

Red.

broj        Ime i prezime       Član KZ-a               Sankcija

1.            Stevanović

Miladin  čl.171. a u vezi sa čl.29 i 180 st.1     Oslobođen optužbe

2.            Mitrović

Petar      čl.171. tačka a) a u vezi sa čl.31       Kazna dugotrajnog zatvora-

28 godina

3.            Trifunović

Milenko čl.171 tačka a) a u vezi sa čl.31        Kazna dugotrajnog zatvora-

33 godine

4.            Radovanović

Aleksandar           čl.171 tačka a) a u vezi sa čl.31        Kazna dugotrajnog zatvora-

32 godine

5.            Džinić

Brano     čl.171 tačka a) a u vezi sa čl.31        Kazna dugotrajnog zatvora-

32 godine

6.            Jakovljević

Slobodan               čl.171 tačka a) a u vezi sa čl.31        Kazna dugotrajnog zatvora-

28 godina

7.            Medan

Branislav               čl.171 tačka a) a u vezi sa čl.31        Kazna dugotrajnog zatvora-

28 godina

U promatranom periodu Sud BiH je donio 3 (tri) drugostepene presude, i to jednu kojom se optuženi oslobađa optužbe i dvije drugostepene presude kojima se osumnjičeni osuđuju na kaznu dugotrajnog zatvora i oslobađaju optužbe.

 U predmetu Stevanović Miladin Sud BiH, u Vijeću Apelacionog odjeljenja Odjela I za ratne zločine, odlučujući po žalbi Tužilaštva BiH, donio je presudu kojom se odbija kao neosnovana žalba tužioca Tužilaštva BiH i potvrđuje prvostepena presuda kojom se optuženi oslobađa optužbe da je počinio krivično djelo genocid iz člana 171. Krivičnog zakona BiH.

U predmetu Mitrović Petar, presudom Apelacionog vijeća Odjela I za ratne zločine od 7. 9. 2009. godine prvostepena presuda od 29. 7. 2009. godine je preinačena u smislu kazne. Osumnjičeni Mitrović Petar je osuđen na kaznu dugotrajnog zatvora u trajanju od 28 godina zbog toga što je počinio krivično djelo genocid iz člana 171. tačka a) Krivičnog zakona BiH, a u vezi sa članom 31. istog zakona - ubijanjem pripadnika skupine Bošnjaka pomogao da se ona djelimično istrijebi kao nacionalna, etnička i vjerska skupina.

U predmetu Miloš Stupa i drugi, Apelaciono vijeće Odjela I za ratne zločine preinačilo je prvostepenu presudu u smislu kazne, te je drugostepenom presudom optuženi Milenko Trifunović osuđen na kaznu dugotrajnog zatvora u trajanju od 33 godine, optuženi Brano Džinić na kaznu dugotrajnog zatvora u trajanju od 32 godine, optuženi Aleksandar Radovanović na kaznu dugotrajnog zatvora u trajanju od 32 godine, optuženi Slobodan Jakovljević na kaznu dugotrajnog zatvora u trajanju od 28 godina, te optuženi Branislav Medan na  kaznu dugotrajnog zatvora u trajnju od 28 godina. Prvostepena oslobađajuća presuda u odnosu na Milovana Matića je potvrđena. Istom presudom u odnosu na optuženog Miloša Stupara ukinuta je prvostepena presuda i određen pretres pred Apelacionim vijećem Odjela I za ratne zločine Suda.

 

4.            Utvrđeno stanje i perspektive međunarodnog pravosuđa sa osvrtom na utvrđivanje krivičnog djela poricanja ili negiranja zločina genocid

Krivično gonjenje i sudsko procesuiranje odgovornih za užasavajuće zločine poput genocida i drugih međunarodnih zločina propisanih statutima ad hoc tribunala i Međunarodnog krivičnog suda do sada se pokazalo relativno neuspješnim, ukoliko se uzme u obzir činjenica da su u prošlosti najodgovorniji za počinjene međunarodne zločine (planeri, naredbodavci, podstrekači i dr.) rijetko odgovarali za svoja nedjela. I danas su prisutni stavovi da rad međunarodnog krivičnog pravosuđa duboko zadire u nacionalni suverenitet država, koje nastoje da na razne načine zaštite svoje državljane, pogotovo kada je u pitanju izvođenje pred lice pravde najviših državnih zvaničnika. Činjenica da se npr. general VRS-a Ratko Mladić i poslije četrnaest godina nakon genocida u Srebrenici nalazi u bjekstvu i da nema realnih naznaka da će u bliskoj budućnosti biti lišen slobode i izručen Tribunalu za bivšu Jugoslaviju govori o poteškoćama sa kojima se susreće ovaj međunarodni sudski organ. Ukoliko se prisjetimo okolnosti pod kojima je lišen slobode i izručen Tribunalu za bivšu Jugoslaviju bivši predsjednik Srbije Slobodan Milošević, dolazimo do zaključka da države nisu spremne blagovremeno preduzeti odgovarajuće mjere i radnje usmjerene na potpunu saradnju, bez obzira što su u pitanju osnovne vrijednosti kao što su zaštita etničkih, vjerskih, ili rasnih grupa od istrebljenja, mir, osnovna ljudska prava i slobode itd.

Međutim, rad ad hoc tribunala za bivšu Jugoslaviju i Ruandu predstavlja ohrabrenje kada je u pitanju krivična odgovornost pojedinaca za počinjene međunarodne zločine. Također, značajno je istaći činjenicu da je u zadnjih deset godina došlo do osnivanja više institucija međunarone prirode koji imaju u nadležnost suđenje za međunarodna krivična djela kao što su: sudovi na Kosovu i Metohiji, osnivanje prvostepenog i drugostepenog vijeća na Istočnom Timoru, osnivanje Specijalnog suda za Sijera Leone, osnivanje vanrednih vijeća u Kambodži, osnivanje Specijalnog tribunala za Irak. Međutim, ne možemo se oteti utisku da su međunarodne konvencije, pravni propisi, institucijalni oblici borbe protiv genocida jedno, a stvarni život i praksa drugo, tako da je neophodno uspostavljanje određene harmonije i prilagođavanja jednog s drugim u cilju efikasnijeg djelovanja u pogledu sprečavanja zločina nad zločinima.

I pored činjenice da su ad hoc tribunali za bivšu Jugoslaviju i Ruandu privremenog karaktera, realno je očekivati da će u budućem periodu uspješno okončati svoj rad, odnosno da će osumnjičena lica za genocid kao i za druge međunarodne zločine iz nadležnosti Statuta na osnovu individualne subjektivne odgovornosti biti procesuirana. S druge strane, osnivanje i rad Međunarodnog krivičnog suda zbog njegove stalnosti označava novu epohu borbe protiv zločina genocid, s posebnim akcentom na preispitivanje odgovornosti države u kontekstu činjenja ili nečinjenja radi, prije svega, blagovremenog sprečavanja zločina, a onda i izvršenja i kažnjavanja.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

VIII.         ODGOVORNOST POJEDINCA I DRŽAVE ZA ZLOČIN GENOCIDA

 

Genocid je uvijek međunarodni zločin, bez obzira da li se radi u konkretnom slučaju o odgovornosti države kao počiniteljice ili je u pitanju individualna krivična odgovornost, tj. krivična odgovornost pojedinca (fizičko lice) kao počinioca zločina genocid. Dokazivanje krivične odgovornosti pojedinca i odgovornost države za počinjeni genocid uslovljeno je visoko postavljenim standardima koje je postavilo međunarodno pravosuđe, što je evidentno kada su u pitanju konkretni predmeti utvrđivanja individualne subjektivne odgovornosti pojedinaca pred Haškim tribunalom za bivšu Jugoslaviju. Mnogo lica sa prostora Bosne i Hercegovine je optuženo za zločin genocida, ali je zbog neuspjeha dokazivanja genocidne (posebne) namjere, tj. „dolus specialis“ kao subjektivnog elementa utvrđeno da se ne radi o genocidu. U skladu sa međunarodnim pravom, kao što je već ranije naglašeno, poseban umišljaj kod zločina genocid jeste namjera da se potpuno ili djelimično uništi nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa. Shodno naprijed navedenom, da bi se dokazao zločin genocida, potrebno je dokazati radnju izvršenja (actus reus) i genocidnu namjeru. Stalni Međunarodni krivični sud u Hagu nadležan je procjenjivati odgovornost država stranaka Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju genocida iz 1948. godine, dok su ad hoc tribunali za bivšu Jugoslaviju i Ruandu nadležni za kažnjavanje za počinjeni zločin genocid kada je u pitanju individualna krivična odgovornot, tj. krivična odgovornost pojedinca. Međutim, u oba slučaja, tj. kada je u pitanju individualna krivična odgovornost i odgovornost države za zločin genocida, neophodno je naglasiti saradnju među državama koja značajno utiče na efikasan rad međunarodnog pravosuđa. Visok stepen saradnje i povjerenja između država kao i dobrovoljno prenošenje nekih funkcija u oblasti krivičnog prava na međunarodnu zajednicu u tom pogledu je bitan uslov za razvoj međunarodnog krivičnog prava uopšte. U praksi su učestala deklarativna obećanja visokih političkih dužnosnika (npr. Srbije) u vezi sa potpunom saradnjom sa međunarodnim krivičnim pravosuđem, koja služe kao političko-pravni paravan za nečinjenje. Ograničenost djelokruga rada međunarodnog pravosuđa je u značajnoj mjeri uslovljena kooperativnošću vlasti država koje su najčešće učestvovale, saučestvovale, nisu spriječile i kaznile počinioce ili su podržavale u najširem smislu riječi (kadrovski, materijalno-finansijski, ideološki itd.) izvršenje zločina genocid. U praksi međunarodnog pravosuđa postoji usaglašeno stanovište da ne mora prethodno biti ustanovljeno da je utvrđen genocid kao uslov za utvrđivanje odgovornosti države.

1. Međunarodna odgovornost države za zločin genocida

 

Odgovornost država i drugih subjekata središnje je pitanje međunarodnoga prava i ona je u srcu te, kao i svih drugih pravnih grana. Opšte je načelo prava da svako protivpravno djelo povlači odgovornost po pravu i dužnost počinitelja da ispravi (reparira) nastalu štetu.

Analizom rada Međunarodnog pravosuđa na osnovu pojedinačnih predmeta, kada je u pitanju individualna krivična odgovornost kao i međunarodna odgovornost države za zločin genocida s posebnim osvrtom na presudu Međunarodnog krivičnog suda od 26. februara 2007. godine, uočljivo je da se pravila o odgovornosti u navedena dva slučaja u međunarodnom pravu razlikuju. Navedena presuda zavređuje pažnju iz više razloga. Ista predstavlja osnov za rješavanje određenih dilema u teorijskom i praktičnom kontekstu, kao što su odgovornost države uopšte, nadležnost suda, teret dokazivanja zločina genocid (objektivni i subjektivni elementi), a posebno „dolus specialis“ itd. Odgovornost države zasniva se na različitoj osnovi od one iz krivičnog prava. Naime, osnova odgovornosti države u međunarodnom pravu sadržana je u članovima koje je Komisije za međunarodno pravo usvojila 2001. godine. Međunarodno protivpravno djelo kumulativno čini:

(a)           ponašanje koje se sastoji bilo u djelovanju (akciji) ili propuštanju, a koje se po međunarodnom pravu pripisuje državi i

(b)           to ponašanje čini povredu neke međunarodne obaveze te države .

Nadležnost Suda povodom tužbe Republike Bosne i Hercegovine protiv Jugoslavije - Srbije i Crne Gore od 20. 3. 1993. godine kojom se pokreće sudski postupak zasniva se, i pored osporavanja nadležnosti od tužene strane, na jednom pravno valjanom dokazu nadležnosti, članu IX Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948. godine koji sadrži odredbu:

„Sporovi između potpisnica koji se odnose na tumačenje, primjenu ili izvršenje ove konvencije, uključujući i one koji se odnose na odgovornost neke zemlje za genocid ili bilo koje drugo djelo navedeno u članu III, rješavaće se pred Međunarodnim sudom pravde na zahtjev bilo koje strane u sporu“ .

Glavni razlog osporavanja nadležnosti Suda od SRJ je, kako se navodi u zahtjevu za reviziju presude od 11. srpnja 1996. godine kojom se odbacuju raniji prigovori, da Bosna i Hercegovina u vrijeme podnošenja tužbe nije bila članica UN-a. 

Dakle, pored individualne krivične odgovornosti, tj. odgovornosti pojedinca za zločin genocida, Konvencija o genocidu propisuje i odgovornost država stranaka za genocid, što podrazumijeva mogućnost da države članice podignu tužbu pred Međunarodnim sudom pravde zbog odgovornosti za zločin genocida (jedna protiv druge). Također, kada je u pitanju odgovornost države za zločin genocida, tj. kada Međunarodni sud utvrdi odgovornost države stranke zbog povrede odredbi Konvencije o genocidu, može dosuditi odštetu državi tužiteljice , što nije slučaj sa presudom o primjeni konvencije o genocidu iz 2007. godine.

Pravna suština presude od 26. februara 2007. godine je u tome da Srbija nije izvršila, podstrekavala, niti bila saučesnik u genocidu suprotno Konvenciji o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida, ali je Međunarodni sud pravde utvrdio da je Srbija odgovorna, odnosno da je prekršila obaveze i to kako slijedi:

- prekršila svoju obavezu na osnovu navedene konvencije da spriječi genocid koji se desio u Srebrenici u julu 1995. godine;

- prekršila svoje obaveze iz navedene konvencije propuštanjem da Međunarodnom krivičnom tribunalu za bivšu Jugoslaviju preda Ratka Mladića koji je optužen za genocid i saučesništvo u genocidu, čime je propustila da u potpunosti sarađuje s ovim tribunalom;

 

- prekršila svoju obavezu da poštuje privremene mjere  koje je Sud u ovom predmetu naredio 8. aprila i 13. septembra 1993. godine, u onoj mjeri u kojoj je propustila da preduzme sve mjere u svojoj moći kako bi spriječila genocid u Srebrenici u julu 1995. godine.

Bosna i Hercegovina je podnijela dovoljno uvjerljive dokaze koji potvrđuju masovna ubistva članova zaštićene grupe, čime je zadovoljen materijalni (objektivni) element iz člana II (a) Konvencije o genocidu, ali s druge strane Sud se nije uvjerio da su navedena ubistva bila izvršena s genocidnom namjerom (dolus spesialis) počinitelja u cilju potpunog ili djelimičnog uništenja grupe , izuzev Srebrenice. Sud je na isti način okarakterisao i navode koji se odnose na zločine iz člana II (b) „nanošenja teške tjelesne ili duševne povrede članovima grupe“ ,  zločine iz člana II (c) „namjernog nametanja grupi takvih životnih uslova kojima je cilj njeno potpuno ili djelimično uništenje“, zločine iz člana II (d) „nametanje mjera s namjerom sprečavanja porođaja u okviru skupine“ i zločine II (e) „prisilno premještanje djece iz grupe u neku drugu grupu“ .

S druge strane, nije zadovoljen, tj. dokazan subjektivni element, odnosno namjera potpunog ili djelimičnog uništenja članova grupe.

Dakle, potvrđen je samo genocid (član II. a i b) počinjen u Srebrenici jula 1995. godine koji su počinili pripadnici VRS-a, na osnovu nalaza iz presude Međunarodnog tribunala za bivšu Jugoslaviju generalu Krstiću i Blagojeviću, tj. postojanje posebne namjere da se djelimično uništi grupa muslimana Bosne i Hercegovine.

Shodno naprijed navedenom, zastupnici Bosne i Hercegovine pred Sudom nisu dokazali optužbe na sasvim uvjerljiv način, odnosno nisu dokazali genocidnu namjeru (dolus specialis) počinitelja za svaki zločin naveden u tužbi koji je u objektivnom smislu dokazan. Dokazivanje genocidne namjere zastupnici BiH su zasnivali na postojanju genocidne politike SRJ usmjerene prema ne samo Bošnjacima-muslimanima u BiH već i prema Albancima, Hrvatima i drugim manjina što za Sud nije bilo dovoljno da bi izveo genocidnu namjeru počinitelja. Također, ono što je već ranije bilo jasno iz presude iz 1996. godine je da Sud neće prihvatiti nadležnost za agresiju i za zločine počinjene u agresivnom ratu, a pogotovo da neće dosuditi visoke odštete svim žrtvama agresije. Dokazi koji su Sudu podneseni, a odnose se na uništenje vjerskog, historijskog i kulturnog vlasništva u cilju brisanja tragova Bošnjaka –muslimana i Hrvata pod vojnom kontrolom VRS-a su odbačeni, s obzirom na restriktivne uslove postojanja zločina genocid sadržane u Konvenciji o genocidu te da se navedeni zločini ne odnose neposredno na fizičko ili biološko, potpuno ili djelimično uništenje neke zaštićene grupe.

 

Shodno naprijed navedenom, potvrđuju se stavovi koji se moraju posmatrati u trostrukom smislu da država:

1.            ne smije izvršiti zločin genocida (svrha člana I Konvencije o genocidu je zabrana izvršenja genocida za sve države);

2.            mora spriječiti izvršenje zločina genocid, što logično podrazumijeva i zabranu izvršenja (da iskoriste sve mogućnosti koje su im na raspolaganju kako bi spriječile izvršenje genocida);

3.            mora kazniti izvršioca/e zločina genocid.

Činjenica da odgovornost države za zločin genocida nije krivične prirode, to ni u kojem slučaju ne znači da se pojedinci kao fizička lica koja su krivično odgovorna mogu sakriti pred licem pravde i izbjeći krivičnu sankciju pod plaštom kolektivne odgovornosti naroda ili odgovornosti države. To omogućava identifikaciju i krivično gonjenje počinioca bez obzira na njegov status i eventualne pripadajuće političke, diplomatske i druge privilegije.

 

2.Odgovornost pojedinca za zločin genocida

 

Individualna ili lična krivična odgovornost za zločin genocida u međunarodnom krivičnom pravu predstavlja evoluciju krivične odgovornosti u pozitivnom smislu.

U međunarodnom krivičnom pravu važi načelo da se niko ne može smatrati odgovornim za djelo koje nije izvršio, u čijem izvršenju nije na neki način učestvovao ili u propuštanju koje mu se ne može pripisati.

Poznato je da je u ranijem periodu vrlo često naglašavana kolektivna odgovornost s obzirom na to da su neka međunarodna krivična djela, a posebno genocid kao najstravičniji i najodvratniji zločin vršeni od članova određenih organizacija, država itd, tako da odgovornost pojedinca u razvoju krivične odgovornosti predstavlja najveći pomak naprijed u razvoju krivičnog prava. Individualna krivična odgovornost ili odgovornost pojedinca, kada je u pitanju zločin genocida, najjednostavnije znači da svako odgovara samo za svoje postupke uz postojanje subjektivnog odnosa prema učinjenom djelu (subjektivni element). Izvršilac i saučesnik može biti samo čovjek koji je činjenjem ili nečinjenjem počinio zločin genocida. Navedeno načelo sadržano je u Zakonu o kažnjavanju nacista i nacističkih saradnika koji se ograničava na naciste i njihove saradnike i to samo one koji su protiv Jevreja počinili krivična djela, tako da afirmiše principe individualne krivične odgovornosti, zasnovane na jedinstvenom umišljaju kao obliku krivnje. Iz naprijed navedenog slijedi da i za najveće zločine, među kojima je svakako zločin genocida, nema kolektivne krivnje.  U tom kontekstu neophodno je istaći član 30. Rimskog statuta iz 1998. godine  koji isključuje objektivnu krivičnu odgovornost i odnosi se na psihološki (mentalni) element krivnje (mens rea) u kojem se ističe:

(1)           Osim ako nije drugačije propisano, počinitelj je kazneno odgovoran i podliježe kažnjavanju za djelo iz nadležnosti Suda samo ako je voljno i svjesno ostvario posebna obilježja kaznenog djela.

(2)           Za potrebe ovoga članka volja počinitelja obuhvaća:

(i) u odnosu na ponašanje, htijenje počinitelja da se u njemu angažira;

(ii) u odnosu na posljedicu, htijenje počinitelja da ju prouzroči svojim ponašanjem ili njegovo predviđanje da će ona nastupiti prema redovnom tijeku događaja.

(3)           Za potrebe ovoga članka svijest počinitelja obuhvaća spoznaju svih posebnih obilježja kaznenog djela ili mogućnost nastupanja posljedice prema redovnom tijeku događaja. Izrazi "znati" i "znajući" tumačit će se na isti način.

 Ovo shvatanje odgovornosti pojedinca prihvaćeno je od ad hoc tribunala i Međunarodnog krivičnog suda. Tako se u članu 4. stav 1. Statuta Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju navodi Međunarodni sud je ovlašćen da krivično goni lica koja su počinila genocid , iz čega je evidentno da se radi o krivičnoj odgovornosti pojedinaca, a ne kolektiva, organizacije i slično. Također, u članu 7. stav 1. navedenog statuta propisana je odredba koja se odnosi na individualnu krivičnu odgovornost kao i oblike saučesništva, gdje se navodi: Lica koja su planirala, podsticala, naredila, počinila ili na drugi način pomogla i podržala planiranje, pripremu ili izvršenje krivičnog dela navedenog u čl. 2. do 5. ovog statuta individualno su odgovorna za to krivično delo . Statut Međunarodnog krivičnog tribunala za Ruandu, institut individualne krivične odgovornosti propisuje na isti način kako je propisano u Statutu Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju. Odredba člana 180. stav 1. Krivičnog zakona BiH je gotovo u potpunosti određena na isti način kao i u članu 7. stav 1. Statuta Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju. Značajno je istaći da isti stav sadrži odredbu koja isključuje primjena instituta imuniteta bez obzira na službeni položaj bilo koje osobe, što je od izuzetne važnosti kada je u pitanju odgovornost u prvom redu visokopozicioniranih političkih funkcionera. U članu 180. stav 2. istog zakona propisana je komandna odgovornost kao podrvrsta individualne odgovornosti za nečinjenje, odnosno odgovornost za krivična djela izvršena od nadređene osobe, a u stavu 3. je propisana odgovornost u slučaju postupanja neke osobe po naređenju vlade ili neke njoj nadređene osobe. S tim u vezi, član 25. Rimskog statuta iz 1998. godine sadrži odredbu o krivičnoj odgovornosti pojedinca i taj propis glasi: Svako ko počini krivično djelo iz nadležnosti Suda lično je krivično odgovoran i podložan kažnjavanju u skladu sa ovim statutom“, čime se nedvosmisleno potvrđuje princip individualne krivične odgovornosti, mada u teoriji nailazimo na izuzetke, tj. stavove koji opravdavaju krivičnu odgovornost države.

 Ovim propisom u osnovnim crtama uređena su samo sljedeća pitanja:

1.            Budući da se nadležnost Međunarodnog krivičnog suda ograničava na fizičke osobe (st. 1), samim time isključena je krivična odgovornost pravnih osoba za koju su se zalagale neke zemlje;

2.            Dok nedostaju pobliže odredbe o pojedinačnom počinitelju, razmjerno je opširno normirano saučesništvo (st. 3. tač. a-e);

3.            Dok je propisana kažnjivost pokušaja (st. 3. tač. f), nema posebne odredbe o nečinjenju, što ne znači da je ono isključeno jer Statut na raznim mjestima koristi termin „ponašanje“ (conduct) u širem smislu, tako da je njime obuhvaćeno kako činjenje, tako i nečinjenje (čl.24. st. 1)“.

Dakle, objektivna krivična odgovornost počinioca za posljedice počinjenog djela bez postojanja njegove krivnje se kao i kolektivna krivična odgovornost isključuje i u suprotnosti je sa individualnom subjektivnom odgovornošću. Također, u opštem krivičnom pravu isključena je mogućnost objektivne i kolektivne krivične odgovornosti, što je, imajući u vidu naprijed navedeno te dinamiku razvoja i dostignuća krivičnopravne misli, sasvim prihvatljivo. Međutim, i dalje su evidentne razlike između propisa o namjeri i saznanju u američkom krivičnom pravu sa jedne strane i propisa o umišljaju i nehatu u evropskom kontinentalnom krivičnom pravu sa druge strane, čije je poznavanje i ispravno razumijevanje veoma značajno u radu međunarodnog pravosuđa. Pojam saznanje nije poznat u zemljama kontinentalnog pravnog sistema, gdje se ne smatra za samostalan oblik mens rea, već je uključen u pojam umišljaja ili eventualnog umišljaja, ali je navedeni pojam sadržan u članu 30. stav 2. Statuta Međunarodnog krivičnog suda, gdje je utvrđeno da saznanje „znači svijest da postoje okolnosti, ili da će se pojaviti u očekivanom slijedu događaja“. Ovaj pojam je od presudne važnosti i u većini slučajeva kada je u pitanju utvrđivanje komandne odgovornosti.

 

3. Kritički osvrt na presudu o primjeni Konvencije o genocidu iz 2007.

 

Međunarodni sud pravde (MSP) je 26. februara 2007. godine donio presudu u predmetu Bosna i Hercegovina protiv Srbije i Crne Gore, kojom je prvi put u svojoj historiji odlučio o pitanju primjene Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida u  sporu između dvije države. Od trenutka kad je objavljena, ova presuda nije prestala izazivati interes i kontroverze kako zbog pravnih stavova u vezi s odgovornošću države po navedenoj konvenciji, tako još i više zbog načina i metoda koje je koristio Međunarodni sud pravde u postupku izvođenja i ocjene dokaza na osnovu kojih je donio presudu.

Većina stručnjaka je saglasna da je Međunarodni sud pravde postavio izuzetno visoke standarde za utvrđivanje genocidne namjere (dolus specialis) države da se izvrši genocid ili za saučesništvo u genocidu, koji su s praktičnog aspekta dokazivanja genocida nerealni. Sama činjenica da je Srbija odgovorna za nesprečavanje genocida znači da je imala dužnost i moć da to blagovremeno učini ili bar zaustavi, što ukazuje na saučesništvo u genocidu. Apsurdno je i bilo očekivati da se dokaže genocidna namjera, s obzirom na to da je pristup relevantnoj dokumentaciji koja se odnosi na učečće, odnosno odgovornost Srbije za zločin genocid bio ograničen, što je značajno uticalo na nemogućnost zastupnika Bosne i Hercegovine da zadovolje ovako visoko postavljene standarde dokazivanja. Zanemareni su dokazi koji govore u prilog neposrednog ili posrednog učešća Srbije u vojnim operacijama u BiH, a odnose se na finansiranje Srbije, isplaćivanje plaća vojnim licima i druge vidove podrške bosanskim Srbima. Također, Međunarodni krivični sud pravde je osporio i odbio ranije donijet zaključak Međunarodnog tribunala za bivšu Jugoslaviju da je podrška Srbije bila takve prirode da se konflikt mogao okarakterisati kao međunarodni.

Umjesto toga, kako kaže prof. R. Wedgwood, Međunarodni sud pravde odbija ovakav zaključak i kori krivični tribunal UN-a za davanje mišljenja o pitanju 'općeg' međunarodnog prava kao što je odgovornost države“, navodeći da se ovakav rivalitet između međunarodnih sudova nježno zove 'fragmentacija'“, kojom se otežava uspostavljanje koherentne sudske prakse na međunarodnom nivou, što je svakako zabrinjavajuće.

 Međunarodni sud pravde je utvrdio postojanje genocidne namjere za masakr u Srebrenici tek nakon 13. jula 1995. godine, što znači da do tog datuma genocidna namjera nije postojala.

Drugo, pojam etničkog čišćenja se tretirao kao zaseban ili izolovan u odnosu na genocid, te presuda ostaje nedorečena u smislu svrhe etničkog čišćenja, jer su masakri počinjeni u Bosni i Hercegovini za cilj imali upravo nestanak određene populacije (grupe) s određenog teritorija. S tim u vezi, nameće se pitanje šta je razlog, odnosno uzrok i cilj etničkog čišćenja, jer ono nije izvršeno slučajno, neplanirano, stihijski.

Treće, Međunarodni sud pravde nije utvrdio odgovornost Srbije za počinjeni genocid u Srebrenici primjenom tzv. testa odgovornosti jer nije utvrđena „efektivna kontrola“ Srbije nad rukovodstvom RS-a ili VRS-a.

Važno je ukazati da je potpredsjednik MSP-a Al-Khasawneh, u izdvojenom mišljenju, vrlo ubjedljivo ukazao na to da ovaj test efektivne kontrole nije odgovarajući za traženje odgovora na pitanje odgovornosti države za međunarodne zločine. Naime, Al-Khasawneh je obrazložio da bi se, drugačijom metodologijom, a prije svega primjenom testa ukupne kontrole, kao u predmetima MKSJ-a Tadić i Čelebići, neminovno došlo do drugačijeg zaključka.

Četvrto, Srbija nije postupila u skladu sa privremenim mjerama iz 1993. godine, tj. do danas nije kaznila ili izručila Ratka Mladića, ratnog vojnog komandanta VRS-a, Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju, optuženog za počinjeni genocid u Srebrenici. Nasuprot tome, javnost u BiH, a pogotovo preživjele žrtve genocida koje neće dobiti nikakvu odštetu, šokirana je televizijskim snimcima boravka i kretanja Ratka Mladića na teritoriji Srbije, tačnije u glavnom gradu Srbije, a da pri tome zvanična vlast Srbije navodno ne zna, odnosno ne raspolaže relevantnim i pouzdanim informacijama i podacima gdje se krije haški optuženik, te da se u skladu sa tim zvaničnim stavom svesrdno zalaže za hvatanje i izručenje. Također, opštepoznata je činjenica da je bivši predsjednik RS-a Radovan Karadžić živio i radio u prijestolnici Srbije, gdje je nakon toliko godina navodnog skrivanja uhapšen i izručen Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju. Ukoliko je postojala volja zvaničnih vlasti Srbije poslije zločina u Srebrenici u pogledu saradnje usmjerene na utvrđivanje lokacije boravka i kretanja, lišenja slobode i u konačnici izručenja dvojice najvažnijih haških optuženika kao znak saradnje sa Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju, kako je moguće da pored dobro opremljene obavještajne službe, policijskih snaga i drugih agencija za provođenje zakona to nije i učinjeno. U periodu poslije genocida u Srebrenici i uspostavljanjem mira u BiH učestalija su bila osporavanja legalnosti osnivanja Međunarodnog tribunala za bivšu Jugoslaviju, nadležnosti i rada međunarodnog pravosuđa uopšte, nego da se uhapse i izruče haški optuženici za genocid.

Shodno navedenom, Međunarodni krivični sud je mogao biti apsolutno uvjeren da je Srbija učestvovala ili saučestvovala u počinjenom genocidu u Srebrenici samo u slučaju da su zastupnici u tužbi BiH protiv Srbije i u toku dokazivanja posjedovali pisane instrukcije organa vlasti Srbije na osnovu kojih je apsolutno jasno da planiraju izvršiti genocid, mjesto, vrijeme i način izvršenja, prema kome, tj. kojoj grupi i druge pojedinosti, kako bi se zadovoljili visoki standardi dokazivanja, a samim tim i dokazalo postojanje genocidne namjere, što je, realno, nemoguće bilo očekivati. Također, i u slučaju izdavanja usmene naredbe da se počini zločin genocida postoje brojne teškoće u dokazivanju. Ovako postavljeni visoki standardi dokazivanja zločina genocid u radu međunarodnog pravosuđa, kada je riječ o odgovornosti države u smislu Konvencije o genocidu, imaju veoma negativnu poruku u prevenciji zločina nad zločinima u budućem periodu, jer ostavljaju široku mogućnost neuspjeha dokazivanja genocidne namjere bez čijeg postojanja nema genocida.

Pitanje odgovornosti za rat u Bosni i Hercegovini i o karakteru tog rata, koji se u Bosni i Hercegovini odvijao od 1992. do 1996. godin, nije samo akademsko ili znanstveno pitanje, nije ni samo historijsko, mada će mu svakako jednog dana samo to preostati da bude, ono je još i prije svega pitanje koje je prožeto političkim nabojima, velikim moralnim dilemama, vrlo dalekosežnim implikacijama svih vrsta i velikim emocijama, ali i pitanje koje je značajno pravno pitanje, budući da ono implicira krivičnu odgovornost za taj rat, odgovornost onih koji su ga započeli upravo zbog toga što su ga započeli , ali i za način kako su ga vodili.

 

4. Komandna odgovornost

4.1.  Historijski razvoj i nastanak doktrine komandne odgovornosti

 

U krivičnopravnoj teoriji se navodi da se termin komandna odgovornost prvi put javlja nakon završetka Drugog svjetskog rata u već poznatom, ali i kontraverznom slučaju japanskog generala Jamašite, koji je bio guverner na Filipinima i glavnokomandujući na cijelom ostrvu od 1941. do 1945. godine. Sud je utvrdio da su prilikom evakuacije Manile izvršeni brojni zločini (pokolji civilnog stanovništva, akti nasilja i dr.) te je Jamašita oglašen krivim i osuđen na smrtnu kaznu zbog nesprečavanja zločina, kao i da postoji presumpcija znanja za navedene zločine koji su bili notorni. Navedeni slučaj generala Jamašite je u najvećoj mjeri doprinio i uticao na razvoj komandne odgovornosti, mada je značajno pomenuti i suđenje njemačkom kapetanu Emilu Mulleru nakon završetka Prvog svjetskog rata,  kao i djelo Sun Cua „Umijeće ratovanja“ koje potiče oko 500. godine p.n.e, gdje se navodi odnos komandant - potčinjeni u smislu obaveze ponašanja na civilizovan način za vrijeme oružanog sukoba. 

Smrtna presuda generalu Jamašiti izazvala je brojne rasprave i kontraverze. Suđenja za počinjene ratne zločine poslije Drugog svjetskog rata vodili su razni tribunali ustanovljeni nacionalnim vojnim regulativama u zemljama Dalekog istoka i u Evropi, kao i Međunarodni vojni tribunal u Nirnbergu i Tokiju, ustanovljen za posebna suđenja najvećim podstekivačima rata.

Komandna odgovornost je propisana u članu 86. koji se odnosi na nečinjenje i 87. koji se odnosi na dužnosti komandanata, dopunskog protokola ženevskih konvencija od 12. kolovoza 1949. godine o zaštiti žrtava međunarodnih oružanih sukoba koji je usvojen 8. lipnja 1977. godine. 

Navedene odredbe su dio običajnog međunarodnog krivičnog prava koje je bilo na snazi u vrijeme kada su počinjene teške povrede međunarodnog humanitarnoga prava na području SFRJ.

U teoriji i literaturi nailazimo i na kritike po kojima se komandnoj odgovornosti pripisuje odgovornost objektivne prirode, što nije tačno, odnosno prihvatljivo. Određene kritike i osporavanje doktrine komandne odgovornosti najizrazitije su u literaturi međunarodnog krivičnog prava u susjednoj Srbiji i Crnoj Gori, čija je tendencija, najvjerovatnije, minimalizacija krivične odgovornosti visokopozicioniranih vojnih i političkih dužnosnika na prostoru bivše Jugoslavije, posebno BiH, po principu komandne odgovornosti. Princip komandne odgovornosti je od izuzetnog značaja kada je u pitanju zločin genocida, s obzirom na ulogu i uticaj vojnih i civilnih (političkih) rukovodećih struktura prije i prilikom samog izvršenja ovog krivičnog djela, u smislu izdavanja naredbi, planiranja, obezbjeđenje materijalno finansijskih sredstava i sl.

Krivično djelo genocida se uglavnom vrši organizovano i po utvrđenom planu, gdje naređenje pretpostavljenog ima posebno dejstvo, pa je stoga i odgovornost naredbodavca samostalne prirode. 

Pored toga, masovna ubistva i silovanja žena, praksa etničkog čišćenja, opsada gradova i bombardovanje civilnih, vjerskih i kulturno-historijskih objekta i drugi akti koji predstavljaju prijetnju međunarodnom miru i bezbjednosti u skladu sa Glavom VII Povelje UN-a nisu rezlultat pojedinačnih djelovanja, niti slučajnost, već podrazumijevaju visok stepen organizovanosti i sistematičnosti, pripremanja i planiranja aktivnosti, što ukazuje na činjenicu da u sistemu rukovođenja i komandovanja vojno-policijske i civilne vlasti postoje krivično odgovorne osobe na osnovu doktrine komandne odgovornosti koje su naredile ili na bilo koji drugi način (sa)učestvovale u takvim aktivnostima te nisu spriječile ili kaznile odgovorne.

 Po prirodi stvari, naredbodavac je ono lice koje zauzima određeni položaj u državnoj ili vojnoj hijerarhiji i po svom položaju je u mogućnosti da drugome naređuje izvršenje tih djela ili lice koje u okolnostima konkretnog slučaja može da izda takvo naređenje. 

Dakle, naredbodavac ne može biti svako lice, već samo ono lice koje de facto ili de jure ima nadležnost (formalno pravno ovlaštenje) ili mogućnost da u konkretnoj situaciji izda pisanu ili usmenu naredbu neposrednom izvršiocu ili izvršiocima da u skladu sa njom postupe.

 

4.2  Komandna odgovornost u praksi međunarodnog pravosuđa

 

 Status doktrine komandne odgovornosti kao dijela običajnog prava je potvrđen eksplicitnim navođenjem elemenata komandne odgovornosti u Statutu Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju, član 7(3) , Statutu Međunarodnog krivičnog tribunala za Ruandu, član 6(3) kao i u Rimskom statutu Međunarodnog krivičnog suda, član 28. Navedene odredbe su opisne i sadrže zabranjene radnje, odnosno pojedine oblike u kojima se može pojaviti komandna odgovornost, ne ulazeći u suštinske razlike.

Opšti uslovi za odgovornost pretpostavljenog su:

1.            Da efektivno komanduje, kontroliše ili vrši vlast nad izvršiocima;

2.            Pretpostavljeni je znao ili je imao informacije na osnovu kojih je, u okolnostima koje su tada vladale, mogao zaključiti da se vrše zločini ili da su već izvršeni, ili je zahvaljujući okolnostima koje su tada vladale, to trebalo da zna, ali je svesno odlučio da se ne obazire na obaveštenja koja su nagoveštavala da se njegovi potčinjeni spremaju da izvrše (da su na pragu da počine, da već čine, ili su već počinili) međunarodne zločine;

3.            Propustio je da preduzme mere potrebne za sprečavanje ili suzbijanje zločina, čime je prekršio dužnost sprečavanja i suzbijanja zločina svojih potčinjenih“.

Odredbe Rimskog statuta koje se odnose na komandnu odgovornost ne obuhvataju situacije kada pretpostavljeni svojim potčinjenim naredi izvršenje krivičnog djela jer se u takvim situacijama pretpostavljeni smatra izvršiocem, odnosno krivično je odgovoran kao izvršilac (direktna komandna odgovornost). Kod direktne komandne odgovornosti nema nejasnoća kao što je to slučaj kada je u pitanju indirektna komandna odgovornost koja u krivičnopravnoj literaturi zavređuje posebnu pažnju.

 Riječ je o komandnoj odgovornosti stricto sensu, tj. indirektnoj komandnoj odgovornosti koja se satoji u skrivljenom propuštanju dužnoga činjenja vojnih komandanata ili osoba koje stvarno (de facto) djeluju kao vojni komandanti. 

Prema članu 25. stav 3. tačka (b) Rimskog statuta propisano je: Sukladno ovome statutu, svatko je kazneno odgovoran i podložan kažnjavanju za kazneno djelo iz nadležnosti Suda ako naredi, nagovori ili potakne počinjenje takvog kaznenog djela koje potom i bude počinjeno ili pokušano.

Član 28. Rimskog statuta propisuje odgovornost komandanata i ostalih vojnih zapovjednika i taj propis glasi: Pored drugih osnova krivične odgovornosti propisanih odredbama ovog statuta, nadležnost Suda se proteže i na:

1.            Vojne zapovjednike ili lica koja djeluju u svojstvu vojnog zapovjednika, koja su odgovorna za krivična djela iz nadležnosti Suda, a koja krivična djela su izvršile snage pod njihovom neposrednom komandom i kontrolom, i/ili ukoliko su snage pod njihovom neposrednom komandom i kontrolom izvršile krivično djelo uslijed njegovog/njenog propuštanja da obavlja odgovarajuću kontrolu nad tim snagama, kada je:

a)            taj vojni zapovjednik ili lice koje djeluje u svojstvu vojnog zapovjednika znalo ili je prema okolnostima slučaja moralo da zna da su snage izvršile ili da su spremne da započnu izvršavanje takvog krivičnog djela; ili kada

b)            vojni zapovjednik ili odgovorno lice koje djeluje u svojstvu vojnog zapovjednika propusti da preduzme sve neophodne i razumne mjere u njegovoj moći kako bi spriječio izvršenje tih krivičnih djela ili je propustilo da predmet prepusti organima ovlaštenim za pokretanje istrage i vođenja krivičnog postupka.

2.            Kada je riječ o odnosu naredbodavac - izvršilac, a koji nisu obuhvaćeni odredbom stava 1. ovog člana, naredbodavac je odgovoran za krivična djela iz nadležnosti Suda koje su izvršila lica pod njegovom/njenom neposrednom komandom i kontrolom, a do čijeg izvršenja je došlo uslijed njegovog propusta u obavljanju komande i kontrole nad tim licima i to, kada je:

a)            Naredbodavac znao ili je prema okolnostima slučaja morao znati da su lica pod njegovom komandom izvršila ili se spremaju da izvrše krivično djelo iz nadležnosti Suda;

b)            Krivična aktivnost je preduzeta pod neposrednom kontrolom i naredbom naredbodavca; i

c)            Vojni zapovjednik je propustio da preduzme sve neohodne i razumne mjere u njegovoj/njenoj moći kako bi spriječio ili preduprijedio izvršenje krivičnog djela ili je propustio da predmet prepusti nadležnim organima za provođenje istrage i vođenje krivičnog postupka“.

Komandna odgovornost predviđena je u članu 7. stav 3. Statuta Haškog tribunala za bivšu Jugoslaviju: Činjenica da je neko od djela navedenih u čl. 2. do 5. ovog statuta počinio podređeni ne oslobađa njegovog nadređenog krivične odgovornosti ako je nadređeni znao ili je mogao znati da se podređeni sprema da učini takva djela ili da ih je već učinio, a nadređeni nije preduzeo nužne i razumne mjere da spriječi takva djela ili kazni počinioce .

Kod komandne odgovornosti potrebno je akcentirati činjenicu da komandant ne odgovara za postupke svojih podređenih, odnosno za tuđa krivična djela, već je njegova krivična odgovornost isključivo na aktivnostima, tj. mjerama i radnjama koje je on bio dužan da preduzme, a nije preduzeo.

Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju je u dosadašnjem radu ustanovio tri principa koja je potrebno da se kumulativno ispune da bi se stekli uslovi da se određena osoba osudi po komandnoj odgovornosti. Ti principi su:

1.            Postojanje odnosa nadređeni – podređeni između optuženog i počinioca krivičnog djela,

2.            Mens rea – saznanje nadređenog, odnosno da je nadređeni znao ili imao razloga da zna da podređeni ima namjeru da počini ili je već počinio krivično djelo,

3.            Propuštanje optuženog da spriječi izvršenje krivičnog djela ili da kazni počinioca.

Shodno naprijed navedenom, princip komandne odgovornosti će dobiti punu afirmaciju kroz praksu međunarodnog pravosuđa, uz tendenciju otklanjanja određenih opravdanih kritika i različitih stavova u interpretaciji subjektivnog elementa, tj. vinosti, koji je od prvorazrednog značaja kada je u pitanju dokazivanje. Indirektna komandna odgovornost je vrlo često u fokusu interesovanja naučnih krugova, upravo zbog različitih mišljenja i stavova u vezi sa oblikom vinosti. Suštinska razlika u stavovima koji se tiču indirektne komandne odgovornosti jeste da jedni smatraju da se ona vezuje isključivo za umišljaj kao oblik vinosti, dok drugi smataraju da se radi o nehatu. Međutim, nisu prihvatljivi stavovi po kojima se npr. određenom komandantu kojem se sudi zbog propuštanja (nečinjenja) pripisuje nehat kao oblik vinosti jer se time zapravo znatno smanjuje ili znatno ublažava krivična odgovornost, a samim tim i krivična sankcija. Također, kod indirektne komandne odgovornosti potrebno je naglasiti da krivična sankcija mora biti srazmjerna učinjenom krivičnom djelu. Ukoliko prihvatimo nehat kao oblik vinosti kod indirektne komandne odgovornosti, onda se zanemaruje navedeni princip srazmjernosti na relaciji krivično djelo - krivična sankcija kao i element društvene opasnosti koja upravo kod komandne odgovornosti dolazi do izražaja. Pri tome, treba imati u vidu i specifičnu ulogu komandanta i obavezu redovnih i vanrednih izvještavanja po operativnim linijama rada od podređenih kao i druge izvore saznanja o počinjenim zločinima.

 

 

 

 

 

 

IX.  KRIVIČNE SANKCIJE I GENOCID

1.            Pojam krivičnih sankcija

 

Sistemi krivičnih sankcija razlikuju se u nacionalnim zakonodavstvima pojedinih država, što je neposredno uslovljeno nizom faktora. 

Krivična sankcija je mera krivičnopravne prinude koju sud izriče, u zakonito provedenom postupku, učiniocu krivičnog dela, radi zaštite društva od kriminaliteta, a sastoji se u lišavanju ili ograničavanju određenih sloboda i prava ili u upozorenju učinioca da će biti lišen ili ograničen slobode ili prava ako ponovo izvrši krivično delo. 

Dakle, pored preventivnih mjera (opštih i posebnih) kojima je cilj sprečavanje kriminaliteta, društvo se koristi i krivičnim sankcijama koje se razlikuju od preventivnih mjera, prije svega zbog prinudne (represivne) prirode, iako i sankcije sadrže preventivnu komponentu. Kroz historiju krivičnopravne misli sistem krivičnih sankcija se neprekidno mijenjao, s obzirom na niz faktora ekonomske, političke, socijalne prirode itd, koji su paralelno uticali i na razvoj društva uopšte. Dugo vremena je kazna bila jedini oblik krivičnopravne represije, da bi se kasnije, u skladu sa razvojem krivičnog prava i društva uopšte, afirmisale vaspitne mjere prema maloljetnim licima kao izvršiocima krivičnih djela, te mjere bezbjednosti, što predstavlja značajan napredak, pogotovo ako se kritički osvrnemo na sistem kažnjavanja u srednjem vijeku koji je karakterističan po surovom, nehumanom kažnjavanju izvršioca krivičnih djela, nesrazmjernosti učinjenog krivičnog djela i sankcije.

U međunarodnom krivičnom pravu krivične sankcije predstavljaju prinudne mere za zaštitu čovečnosti i međunarodnog prava od društveno opasnih i protivpravnih ponašanja koje izriču nadležni sudski organi u propisanom postupku, a koje se sastoje u oduzimanju ili ograničavanju sloboda i prava od krivično odgovornog učinioca. 

Riječ je, zapravo, o nužnoj i neodgodivoj reakciji društva, odnosno međunarodne zajednice kao odgovor na teška kršenja pravila međunarodnog prava, posebno kada se radi o zločinu genocida, kao najtežem zločinu protiv čovječnosti i međunarodnog prava, s obzirom na subjektivni element koji se sastoji u namjeri potpunog ili djelimičnog uništenja neke od zaštićenih grupa u skladu sa Konvencijom o genocidu. U međunarodnoj krivičnoj praksi i teoriji, opošteprihvaćeno je da krivične sankcije izriče nadležni međunarodni sudski organ.

 

2.            Vrste krivičnih sankcija u praksi međunarodnog pravosuđa

 

Uporednom analizom statuta međunarodnih ad hoc krivičnih tribunala i Rimskog statuta Međunarodnog krivičnog suda evidentno je da međunarodno krivično pravo poznaje samo kaznu kao krivičnu sankciju. Međunarodni vojni tribunali u Nirnbergu i Tokiju izrekli su većini odgovornih za izvršene zločine smrtnu kaznu. Pored smrtne kazne, kao krivične sankcije, primjenjivala se i kazna zatvora koja je mogla biti doživotna i vremenski ograničena. Također, navedena dva tribunala su imala pravo da odgovornim za zločine izreknu i sporednu kaznu koja se sastojala u oduzimanju ukradene stvari. Razvoj međunarodnog krivičnog prava uticao je da se odustane od smrtne kazne, bez obzira na samu težinu međunarodnih krivičnih djela, tako da je prema statutima ad hoc tribunala za bivšu Jugoslaviju i Ruandu i statutu Međunarodnog krivičnog suda jedina kazna lišenje slobode. Međutim, prilikom donošenja Rimskog statuta 1998. godine, došlo je do neslaganja jer je bilo prijedloga više zemalja (arapske, neke afričke i azijske zemlje) koje su se zalagale da se u Statutu propiše i smrtna kazna, s obzirom na to da postoji veći broj zemalja u čijim nacionalnim zakonodavstvima je propisana. Smrtna kazna nije propisana u Statutu jer je većina zemalja bila protiv smrtne kazne, a pogotovo zemlje potpisnice Drugog opcionog protokola iz 1989. godine uz Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima, kojim se smrtna kazna ukida.

Prema članu 24. Statuta Tribunala za bivšu Jugoslaviju:

1. Krivične sankcije koje izriče pretresno vijeće ograničene su na kaznu zatvora. Prilikom određivanja kazne zatvora pretresno vijeće imaće u vidu opštu praksu izricanja zatvorskih kazni u sudovima bivše Jugoslavije.

2. Prilikom izricanja kazni pretresna vijeća uzimaju u obzir faktore kao što su težina krivičnog djela i individualne prilike osuđenika.

3. Uz kaznu zatvora, pretresna vijeća mogu naložiti povraćaj imovine i imovinske koristi stečene kriminalnim postupanjem, uključujući i sredstvima prinude, pravim vlasnicima.

Prema navedenoj odredbi Statuta, evidentno je da je propisana kazna zatvora uopšte, bez određivanja opšteg minimuma i maksimuma i vraćanje imovinske koristi pribavljene krivičnim djelom. Također, pravilo 101. Pravilnika o postupku i dokazima Tribunala za bivšu Jugoslaviju propisuje i doživotnu kaznu zatvora.

Statut Tribunala za Ruandu u članu 23. sadrži identične odrebe koje su propisane u članu 24. Statuta Tribunala za bivšu Jugoslaviju.

Statut Međunarodnog krivičnog suda u članu 77. propisuje kaznu zatvora kao glavnu kaznu u trajanju do trideset godine koja se izriče na pune godine i doživotno lišenje slobode kao najtežu kaznu. Statut ne propisuje minimum kazne zatvora, ali je iz pravila evidentno da ona ne može biti kraća od jedne godine. Kazna zatvora se izdržava u zemlji koju odredi Međunarodni krivični sud, uvažavajući spremnost država da prihvate određena lica (čl. 27) u skladu sa propisanim kriterijumima u članu 103. stav 3. Statuta. Statut kao sporednu kaznu propisuje novčanu kaznu koja u skladu sa Pravilima postupka i dokazivanja ne može biti veća od 75 posto od ukupne vrijednosti imovine osuđenog lica po odbitku određenog iznosa potrebnog za zadovoljenje finansijskih potreba osuđenog i njegove porodice i druga, oduzimanje predmeta i imovine nastale direktno ili indirektno iz počinjenog krivičnog djela.

 

3.            Nezastarivost međunarodnih krivičnih djela

 

Opšteusvojeno je načelo u savremenom krivičnom pravu i međunarodnom krivičnom pravu da svako propisano krivično djelo i svaka izrečena krivična sankcija zastarijevaju određenim (propisanim) protekom vremena. Od ovog pravila postoji izuzetak koji se odnosi na zakonsku nezastarjelost za ratne zločine i zločin genocida u skladu sa Konvencijom o neprimjenjivanju zakonske zastarjelosti za ova krivična djela iz 1968. godine. Suština navedene konvencije je da se isključuje mogućnost zastarijevanja krivičnog gonjenja i kažnjavanja za krivična djela genocida i ratne zločine te druga krivična djela predviđena međunarodnim ugovorima, koje su potpisale i ratifikovale gotovo sve države.

Prama članu IV Konvencije o nezastarijevanju ratnih zločina protiv čovječnosti (Njujork, 26. novembar 1968. godine), Bosna i Hercegovina je kao država članica ove konvencije obavezna da obezbijedi da se zakonske i druge odredbe o zastarijevanju ne odnose na gonjenje i kažnjavanje ratnih zločina. 

Stoga je članom 19. KZBiH propisano da krivično gonjenje i izvršenje kazne ne zastarijevaju za krivična djela genocida, zločina protiv čovječnosti i ratnih zločina.

U članu 29. Rimskog statuta Međunarodnog krivičnog suda navodi se: Krivični progon za djela iz nadležnosti Suda ne zastaruje, čime se isključuje bilo kakvo ograničenje ili zastarjelost krivičnog progona, u kontekstu krivičnog gonjenja i kažnjavanja izvršilaca zločina iz nadležnosti ovog suda. Također, nezastarivost krivičnog gonjenja i izvršenja kazne propisana je u članu 19. Krivičnog zakona Bosne i Hercegovine i taj propis glasi: Krivično gonjenje i izvršenje kazne ne zastarijevaju za krivična djela genocida, zločina protiv čovječnosti te ratnih zločina, kao ni za krivična djela za koja po međunarodnom pravu zastarjelost ne može nastupiti. 

Pitanje nezastarivosti krivičnog gonjenja i izvršenja kazne na identičan način je riješeno u krivičnim zakonima Hrvatske i Srbije.

Nezastarivost međunarodnih krivičnih djela, a samim tim i zločina genocid, otvara mogućnost temeljitog preispitivanja događaja u Srebrenici jula 1995. godine u cilju izvođenja pred lice pravde odgovornih (idejni tvorci zločina, vojni i civilni vrh, planeri, naredbodavci, izvršioci, saizvršioci i drugi saučesnici) za ovaj masakr koji je u skladu sa pravosnažnom presudom generalu VRS-a Tribunala za bivšu Jugoslaviju pravno formulisan i okarakterisan kao genocid nad bošnjačko-muslimanskim stanovništvom. Pri tome, s druge strane, treba imati u vidu da je protok vremena, od 1995. pa do danas, limitirajući faktor u smislu težine dokazivanja zločina genocid, s obzirom na činjenicu da su ili će neki od značajnih (krunskih) svjedoka, tj. preživjele žrtve srebreničkog genocida biti uskraćene da svjedoče, a i egzekutori, naredbodaci i drugi saučesnici će izbjeći da se suoče sa licem pravde zbog smrti. To se posebno odnosi na preživjele žrtve genocida koje su najčešće veoma lošeg, odnosno narušenog zdravstvenog stanja uslijed psihofizičkih trauma genocida u Srebrenici. Utvrđivanje istine i objektivno utvrđivanje pravno relevantnih činjenica i okolnosti događaja u periodu 1992-1995. godina u BiH, a posebno Srebrenici, uslov je pomirenja i prosperiteta svih građana, bez obzira na nacionalnu, etničku ili vjersku pripadnost. Kada je u pitanju istraživanje i prikupljanje relevantnih podataka i informacija koje se odnose na zločin genocida, neophodno je prevazići emotivne naboje, subjektivnosti i ideološke predrasude jer u suprotnom, rezultati neće biti od koristi za zadovoljenje pravde, niti od koristi za društvo uopšte.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 ZAKLJUČCI

 

1.            Zločin genocida je nastao kao autonomna vrsta zločina nakon Drugog svjetskog rata,  tj. nakon usvajanja Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948. godine, te je na isti način pravno formulisan u statutima ad hoc tribunala za bivšu Jugoslaviju i Ruandu i Statutu Međunarodnog krivičnog suda.

2.            U nacionalnom zakonodavstvu BiH je propisano posebno krivično djelo genocid, preuzimajući normativno određenje pojma iz Konvencije o genocidu i Statuta ad hoc Tribunala i Međunarodnog suda pravde. Konvencija o genocidu je normativno ugrađena u ustavnopravni i krivičnopravni sistem Bosne i Hercegovine, s tim da se predlaže obaveza da se uskladi normativno i stvarno u praktičnom smislu.

3.            Vrlo restriktivni uslovi postojanja genocida isključuju dokazivanje zločina genocid kada su u pitanju druge grupe (ekonomske, političke, kulturne), osim onih koje su jasno predviđene u Konvenciji o genocidu, tako BiH u tom pogledu treba inicirati mogućnost zaštite i drugih grupa.

4.            Konvencija o genocidu je usvojena prije više od pola vijeka, tako da se ona treba prilagođavati u skladu sa dinamikom razvoja društva i realnim potrebama.

5.            Kriminološke faktore koji neposredno ili posredno utiču na izvršenje zločina genocid potrebno je svesti na najmanju moguću mjeru zabranom rada svih radikalnih udruženja, asocijacija i dr., koje propagiraju govor mržnje, ne uvažavaju različitosti kao društvenu realnost, zagovaraju superiornost jednog naroda u odnosu na druge, javno iznose netačne informacije i podatke u cilju propagiranja određene ideologije koja ne uvažava teritorijani integritet i suverenitet Bosne i Hercegovine, kao i ravnopravnost svih građana, bez obzira na njihovu nacionalnu, etničku, vjersku ili rasnu pripadnost.

6.            Visoko postavljeni standardi dokazivanja zločina genocid na osnovu individualne krivične odgovornosti i odgovornosti države u praksi međunarodnog pravosuđa u znatnoj mjeri, u praktičnom smislu, otežavaju nazivanje zločina pravim imenom i u budućem periodu mogu biti negativna po(r)uka usmjerena na kršenje osnovnih ljudskih prava i sloboda koja mogu prerasti u zločin genocida.

7.            Određena pitanja i nedorečenosti, kada je u pitanju zločin genocida, kao što su: kvalitativna i kvantitativna komponenta, dileme u vezi sa vinosti kada se radi o principu komandne odgovornosti, genocid i (ili) etničko čišćenje, razlike i sličnosti zločina genocid u odnosu na ostala međunarodna krivična djela, neophodno je od pravnih stručnjaka (praktičara i teoretičara) riješiti i otkloniti nejasnoće koje su prisutne.

8.            Ponašanja koja mogu prerasti u zločin genocida zahtijevaju hitnu i neodgodivu reakciju, odlučnost u borbi protiv zločina nad zločinima na unutrašnjem i međunarodnom planu jer je faktor vremena od presudne važnosti. Najčešće uslijedi reakcija domaće i međunarodne javnosti nakon nastupanja posljedica, koje su u slučaju zločina genocid stravične, nesagledive i dugoročne u najnegativnijem smislu po ljudsku zajednicu. Samom inkriminacijom poricanja ili negiranja zločina genocid, učinio bi se značajan iskorak u preventivnom smislu na međunarodnom i domaćem planu.

9.            Posvetiti veću pažnju statusu žrtve sa viktimološkog aspekta u smislu pružanja pomoći (finansijske, psihološke, sociološke i sl.), što zahtijeva ažurniji odnos viktimoloških asocijacija i drugih subjekata na planu zaštite. Donošenje krovnog zakona koji bi tretirao žrtve genocida nameće se kao neodgodiva obaveza Bosne i Hercegovine.

10.          Intenzivirati znanstvena istraživanja zločina genocid koja zahtijevaju multidisciplinarni pristup s posebnim akcentom na zaštitu osnovnih ljudskih prava i sloboda svih građana. Zločin genocida u Srebrenici nameće mnoga pitanja, čija rješenja mogu preventivno djelovati u budućem periodu.

11.          Odgovornost države za zločin genocida, iako se temelji na osnovu individualne krivične odgovornosti pojedinca, nije krivične prirode. Odbacuje se kolektivna i objektivna odovornost uopšte. Procesuiranje lica osumničenih za genocid je stabilizirajući faktor, što od međunarodnih i domaćih pravosudnih institucija zahtijeva najveći mogući stepen efikasnosti u radu.

12.          Uvažavajući nezastarivost krivičnog gonjenja i izvršenja kazne u slučaju zločina genocid, nameću realnu potrebu da se u potpunosti istraže svi događaji i okolnosti u toku 1995, kada je počinjen genocid u Srebrenici, te svi naredbodavci, izvršioci i saučesnici procesuiraju i izreknu krivične sankcije.

13.          Iz naprijed navedenih činjenica i stavova evidentno je da je postavljena hipoteza ovim radom potvrđena. Državi Bosni i Hercegovini nameće se realna potreba da se negiranje ili poricanje genocida propiše kao posebno krivično djelo u Krivičnom zakonu BiH.

 

 

IX.           KORIŠTENA LITERATURA

 

KNJIGE I UDŽBENICI:

 

1. Balić Hasan, Bosanska kataklizma, studija slučaja Foča, Magistrat, Sarajevo, 2002.

2. Balić Hasan, Krivično pravo I, Pravni fakultet Univerziteta u Travniku, 2008.

3. Balić Hasan, Krivično pravo II, Pravni fakultet Univerziteta u Travniku, 2008.

4. Bećirević Edina, Na Drini genocid, Buybook, Sarajevo, 2009.

5. Bisić Mustafa i Kreho Senad, Obuka za genocid, Khalid al-Ageely, Sarajevo, 1995.

6. Bojl E. Frensis, Genocid, postupak pred Međunarodnim sudom pravde u predmetu Bosna i         

    Hercegovina protiv Srbije radi sprečavanja i kažnjavanja zločina genocida, Institut za

    istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo, 2000.

7. Buklijaš Marko, Kronologija političke i vojne povijesti Hrvatske, Ministarstvo obrane R

     Hrvatske, Zagreb, 1996.

8.  Carla del Ponte i Chuck Sudetic, Gospođa tužiteljica, suočavanje s najtežim ratnim

     zločinima i kulturom nekažnjivosti, Buybook, Sarajevo, 2008.

9.  Centar za istraživanje i dokumentaciju Saveza logoraša Bosne i Hercegovine, Molila sam

     ih da me ubiju, zločin nad ženom Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1999.

10. Degan Vladimir Đuro, Međunarodno pravo, Pravni fakultet Sveučilišta u Rijeci, 2000.

11. Dizdarević Ismet, Psihološki agensi agresije na Bosnu i Hercegovinu, Sarajevo, 1996.

12. Đurđić Vojislav i Jovašević Dragan, Međunarodno krivično pravo, Nomos, Beograd,

      2003.

13. Filipović Muhamed, Metodologija znanosti i znanstvenog rada, Svjetlost, Sarajevo, 2004.

14. Filipović Muhamed, Pitanje odgovornosti za rat u Bosni i Hercegovini 1992-1996. godine,

      Svjetlost, Sarajevo, 2002.

15. Jensen  Steven, Genocid: slučajevi, poređenja i savremene rasprave, Institut za

       istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo, 2007.

16. Kaseze Antonio, Međunarodno krivično pravo, Beogradski centar za ljudska prava,

      Beograd, 2005.

17. Kukić Slavo i Demirović Mujo, Metodologija znanstvenoistraživačkog rada društvenih

      znanosti, Mostar - Bihać, Ekonomski fakultet u Mostaru i Pravni fakultet u Bihaću, 2003.

18. Lukić Radomir, Metodologija prava, Beograd, Srpska akademija nauka i umjetnosti,

       Beograd, 1977.

19. Malkolm Noel, Kosovo, kratka povijest, Dani, Sarajevo, 2000.

20.  Malkolm Noel, Povijest Bosne, Dani, Zagreb - Sarajevo, 1995.

21. Mirjana Gross, Povijest ideologije, Institut za hrvatsku povijest, Zagreb, 1973.

22. Jašarević Osman, Alibi kao dokazno sredstvo u krivičnom postupku, Pravni fakultet

      Kiseljak, 2009.

22. Pašić Dževad, Zemlja između Istoka i Zapada, Libry, Tuzla, 1986.

23. Petrović Borislav i Gorazd Meško, Kriminologija, Sarajevo, Pravni fakultet Univerziteta    

      u Sarajevu, 2004.

24. Pravna biblioteka, Dejtonski mirovni sporazum, JP NIO Službeni list RBiH, Sarajevo,

      1996.

25. Pravna biblioteka, Zbirka ustava Bosne i Hercegovine, JP NIO Službeni list RBiH,

      Sarajevo, 1997.

26. Radulović Drago, Međunarodno krivično pravo, Kulturno-prosvjetna zajednica Podgorica,

      1999.

27. Sijerčić - Čolić Hajrija, Krivično procesno pravo, Knjiga I, Krivično-procesni subjekti i

      krivično-procesne radnje, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, 2005.

28. Sijerčić - Čolić Hajrija, Krivično procesno pravo, Knjiga II, Tok redovnog krivičnog

       posupka i posebni postupci, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, 2005.

29. Simović Miodrag i Blagojević Milan, Međunarodno krivično pravo, Pravna biblioteka

      Sofokles, Banja Luka, 2007.

30. Srzentić Nikola, Stajić Aleksandar i Ljubiša Lazarević, Krivično pravo Jugoslavije, opšti

       dio, Savremena administracija, Beograd, 1998.

31. Stojanović Zoran, Međunarodno krivično pravo, Pravna knjiga, Beograd, 2008.

32. Šamić Midhat, Kako nastaje naučno djelo, Svjetlost, Sarajevo, 2003.

33. Škulić Milan, Međunarodni krivični sud, Nadležnost i postupak, Dosje, Beograd, 2005.

34. Tomić Zvonimir,  Krivično pravo I, krivično djelo, Pravni fakultet Univerziteta u

      Sarajevu, 2007.

35. Tucaković Šemso, Aladža džamija, ubijeni monument, Institut za istraživanje zločina

      protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo, 1998.

36. Visković Nikola, Država i pravo, drugo izmijenjeno izdanje, Zagreb

37. Vujević Miroslav, Uvođenje u znanstveni rad, Školska knjiga, Zagreb, 2002.

38. Zajednički projekt Vijeća Evrope i evropske komisije, Komentar krivičnog/kaznenog

      zakona u BiH, Sarajevo, 1995.

 

 

 

 

 

 

ZAKONI I PODZAKONSKI AKTI:

 

1. Krivični zakon BiH, objavljen u Službenom glasniku BiH, broj 3/03, 32/03,37/03

2. Rimski statut Međunarodnog krivičnog suda, objavljen u Službenom glasniku BiH, broj

    2/2002

3. Statut Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju, Rezolucija 827 VS UN-a iz

    1993

4. Zakon o izručenju okrivljenih osoba po zahtjevu Međunarodnog suda , objavljen u

    Službenom glasniku FBiH, broj 9/06

5. Zakon o krivičnom postupku BiH, objavljen u Službenom glasniku BiH, broj 36/2003 i

    zakoni o izmjenama i dopunama objavljeni u Službenom glasniku BiH, broj 26/2004 i broj   

    63/2004

6. Zakon o saradnji Republike Srpske sa Međunarodnim krivičnim sudm u Hagu, objavljen u

    Službenom glasniku Republike Srpske, broj 52/01

7. Zakon o ustupanju predmeta od Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju

    Tužilaštvu BiH i korištenju dokaza pribavljenih od Međunarodnog krivičnog suda za bivšu   

    Jugoslaviju u postupcima pred sudovima u BiH, objavljen u Službenom glasniku BiH, broj

    61/04, 46/06, i 76/06

8. Krivični zakon Republike Crne Gore, objavljen u Službenom listu, broj 70/03

9. Krivični zakon Republike Hrvatske, objavljen u Narodnim novinama, broj 110/97

10. Krivični zakonik Republike Srbije, objavljen u Službenom glasniku, broj 85/05

 

 

STRUČNI RADOVI:

1. Degan V Đuro, Zločin genocida pred međunarodnim sudištima, Zbornik Pravnog fakulteta

    u Zagrebu, broj 1-2, 2007.

2. Degan V. Đuro, Dualitet međunarodne odgovornosti države i pojedinca za zločin genocida   

    – pitanje tereta dokazivanja, Zbornik radova, Pravni fakultet u Rijeci, 2008.

3. Derenčinović Davor, Implementacija materijalnopravnih odredaba Statuta, Hrvatski ljetopis

    za kazneno pravo i praksu, broj 2, Pravni fakultet Sveučilišta u Zagrebu, 2003.

4. Eser Albin, Na putu k Međunarodnom kaznenom sudu: Nastanak i temeljne crte Rimskog

     statuta, Hrvatski ljetopis za krivično pravo i praksu, broj 1, Pravni fakultet Svečilišta u

     Zagrebu, 2003.

5. Fabijanić - Gagro Sandra, Škorić Marissabell, Zločin genocida u praksi međunarodnih

     kaznenih AD HOC tribunala, broj 6, Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu, 2008.

6. Melčić Dunja, Postignuća i promašaji u procesima Haškog tribunala, Status, Magazin za

     političku kulturu i društvena pitanja, broj 13, Mostar, 2008.

 

7. Rorty Richard, Ljudska prava, racionalnost i sentimentalnost, Dijalog, Časopis za

  filozofska i društvena pitanja, broj 5, Sarajevo, 1996.

8. Seizović Zarije, Naličje „Svjetske pravde“- Presuda Međunarodnog suda pravde, Društvena

     istraživanja - Časopis Pravnog fakulteta Univerziteta u Zenici, broj 1, 2007.

 

INTERNET:

http://www.preventgenocide.org/ba/konvencijaogenocidu.htm

http://www.ictr.org

http://www.asbd.ba/radovi/pdf/Kaurinović_Ratni_zlocin_protiv_civilnog_stanovnistva.pdf

http://www.genocid.org

http://www.sobe.bs/s.sarajevo_vijecnica-bosanski.html

http://www.orbus.be/aktua/arhiva/aktua2418.html

http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4387523,00.html

htpp://www.icty.org

http://boric.blog.hr/2007/03/index.html

http://www.odjek.ba/index.php?broj=03&id=23

http://www.genocidewatch.org/eighstages.htm

http://www.bosniak.org/bosanski/zlocin-stoljeca-podsjecanje-na-agresiju-i-genocid-nad-bosnjacima

http://www.slobodnajugoslavija.com/forum/viewtopic.php?t=575

http:/www.youtube.com/watch?v=YoRTaw9d0UY

http://www.youtube.com/watch?v=X-7HrX77P4

http://bs.wikipedia.org/wiki/Velika_Srbija

http://www.media.ba/mcsonline/bs/tekst/odgovornost-medija-za-ratne-zlocine-1

http://www.youtube.com/watch?v=LzUqQxNb8qw

http://www.bim.ba/bh/72/10/3674/?tpl=58

http://www.bosnjaci.net/prilog.php?pid=13366

http://www.zzi.at/cilh_molila_sam.pdf

http://www.goethe.de/Ins/ba/sar/ges/mol/bs4920837.html

http://bs.wikipedia.org/wiki/Genocid_u_Srebrenici

http://www.un.org/icty/bhs/frames/cases.htm

http://www.helsinki.org.rs/doc/Svedocanstva22.pdf

http://www.srebrenica.ba/php/novost/print.php?id=1121453755&arhive=

http://www.icj-cij.org/icjwww/idocket/ibhy/ibhyorders/ibhy_iorder_toc.htm

http://www.pulsdemokratije.net/admin/files/Prevod%20presude!.pdf

http://www.nytimes.com/2007/03/12/opinion/12wedgwood.html_r=2&oref=slogin

http://www.hlcrdc.org/uploads/Analize/648/f/55/sr/Komandna%odgovornost.pdf

Vijesti: